از کتاب روش نقد جلدپنجم: نقد مکتب ها ، آرمان تکامل-اگزیستانسیالیسم

..... انسان

 از ديدگاه تكاملى، انسان پس از تحول ماده تا حيات و حيات تا شعور، مطرح مى‏شود. در اين ديدگاه، وجود جهان بر وجود انسانى تقدم زمانى داردو راى تحليل علمى از تكامل طبيعى و زيستى انسان بايد از آنجا شروع كرد؛ چون طبيعت و حيات گام‏هاى مقدم تكامل هستند.

 اكنون بايد بند بند اين دو فلسفه را تحليل كنيم و به حالت‏هايى كه آن‏ها تحليلش كرده بودند: « تنهايى، دلهره، يأس و وانهادگى » نگاهى بيندازيم.ص۱۰۹-۸۶ 

کتاب روش نقد جلدپنجم: نقد مکتب ها ، آرمان تکامل-اگزیستانسیالیسم اثر استاد علی صفایی حائری(ره)عین.صاد را از اینجا دانلود کنید.

از کتاب  روش نقد جلد چهارم - نقد مکتب ها ، آرمان تکامل-مارکسیسم

 ..... انسان و انقلاب

 با توجه به اصل تركيب و اصالت انسان و آزادى و انتخاب او،

 و با توجه به نقش انسان در تاريخ و حاكميت انسان بر تاريخ و جامعه و محيط،

 و با توجه به نظام علّيّتى و علمى هستى، مى‏توانيم تمام تاريخ انسان را بفهميم و مى‏توانيم آينده‏ى او را پيش بينى كنيم؛ چون انسان آزاد پا در راهى حساب شده دارد كه مى‏تواند درگير شود ولى نمى‏تواند با درگيرى‏ها ادامه بدهد، مجبور است بازگردد.

 در هستى حساب شده و در جامعه‏ى مرتبط، هنگامى كه يك واحد از جاى خود جدا مى‏شود از عدل فاصله مى‏گيرد و با ظلم پيوند مى‏خورد ناچار به حدود و بندها برخورد خواهد كرد و به درّه‏ها خواهد افتاد.

 اين ظلم، اين فسق، اين بيرون افتادن از جايگاه‏ها نظام‏ها را مى‏شكند و نظامى تازه مى‏سازد و اين نظام تازه وابسته به انتخاب و رهبرى انسان است كه آيا همراه حدود باشد و يا درگير با آن‏ها.

 آنچه در دوره‏هاى گوناگون تاريخى نقش فعال را دارد همين ظلم، همين فسق3، همين بيرون افتادن از حدود و جايگاه‏ها است كه نتيجه‏اش انقراض آن‏هايى است كه شروعش كرده بودند و البته اين دور نهايى درگيرى است كه خود نظام هستى و «مرصاد» جلوگير آن‏هاست، ولى پيش از اين مرحله ناچار آن‏ها كه از راه بيرون افتاده‏اند با كسانى روبرو خواهند شد كه پاسدار راه هستند و رهبرانى بيدار و انسان‏هايى مبارز و انقلابى.

 اينها كه به راه افتاده‏اند پيمان داده‏اند كه خليفه اللَّه باشند و پيمان داده‏اند كه برتجاوزها قرار نگيرند و آرام نشوند هنگامى كه ياورى دارند. و پيمان داده‏اند كه از بطن حادثه‏ها و در شب تاريك جزيره ياورها را بيرون بياورند، اگر چه ياورشان نيست.

دوستى با خدا همان‏طور كه بهره‏هاى عظيمى در خود گرفته است، غرامت سنگينى هم دارد.

 آنچه خدا تعهد كرده به عهده‏ى آن‏هايى قرار مى‏گيرد كه با او تعهد كرده و با او پيمان بسته‏اند.

اين على است كه بايد عهده‏ى خداى را عهده دار شود و رزق تمام خلق را به دوش بگيرد. براى آن‏ها نيازهاشان و شناخت و يقين و عشق و وسعت و قرب را فراهم آورد و در برابر آن‏ها كه تجاوز كرده‏اند سنگر بگيرد و هيچ سستى به خود راه ندهد، كه او در راه است و در راه وحشتى نيست بر فرض رهروى نباشد راه هست صراط هست و مرصاد هست و خدا و قيوم بر راه و بر صراط و بر مرصاد پاسدارى دارد.

 با توجه به اين اصل تركيب و نقش حاكم انسان و نظام علّيّتى هستى، مى‏توانيم تمام تاريخ انسان و از جمله درگيرى‏ها و مبارزه‏هاى او را بفهميم و مى‏توانيم انسان انقلابى را محك بزنيم.

 آن‏ها كه مى‏خواهند تاريخ انسان را با يك جبر و با يك بُعد انسان توضيح بدهند و تحليل كنند، گمراه خواهند شد و به بن‏بست خواهند رسيد.

 درگيرى‏هاى اجتماعى انسان همانند درگيرى‏هاى فردى او فقط از نظام روابط توليدى مايه نمى‏گيرند و در نزاع‏هاى طبقاتى خلاصه نمى‏شوند. اين درگيرى‏ها فقط به خاطر هدف رفاه و در شكل انقلاب‏هاى خونين يا همراه تلقين و فشار و سازماندهى سربازخانه‏اى نيستند. ضرورت مبارزه فقط با قوانين تحولى تاريخ روشن نمى‏شود، همان‏طور كه با احساس انسانى و با ضرورت تكاملى و با نهادهاى سنتى روشن نمى‏شد.

 آن‏ها كه در مبارزه‏ها قلّه‏هاى بلندترى خواسته‏اند، اينها نمى‏توانند با احساس انسانى، مبارز بسازند؛ چون اين احساس، بالاتر از حقوق بشر نمى‏زايد و در برابر احساس‏هاى ديگر انسان تاب تحمل ندارد، از پاى مى‏افتد. آن‏ها كه با تلقين و با تكيه بر اين احساس مى‏خواهند به محرومان برسند و به خلق محروم صدقه بدهند اشتباه كرده‏اند.

 اصولاً خلق نيازى به صدقه رسانى ندارد. او خودش به اندازه‏ى خودش هست. هنگامى كه بفهمد از او گرفته‏اند و هنگامى كه عينيّت برايش مفهوم شود و به ذهنيّت برسند و هنگامى كه گذشته از اينها بفهمد مى‏تواند غير از اين باشد، آن وقت آرام نمى‏گيرد، كه عصيان مى‏كند و حتى ضعف و ترسش او را به قدرت مى‏رساند و مسلحش مى‏كند و راهش مى‏اندازد.

 يك پرنده هم هنگامى كه به خانه‏اش هجوم مى‏آورى، با تمام ضعفش گارد مى‏گيرد و با منقارش حمله مى‏كند.

 آنچه قدرت‏ها را استوار مى‏كند و بزم فرعون‏ها را گرم مى‏كند جهل و تاريكى مردم است؛ همين كه پر شدند و سرشار شدند و در نور، خودشان را ديدند كه كمتر از فرعون نيستند، ديگر خودشان فرعون مى‏شوند و براى او آب نمى‏برند.

همان‏طور كه گذشت، ظلم و فشار، درگيرى و عصيان را مى‏زايد و همين است كه مى‏گويند با كفر مى‏توان حكومت كرد، ولى با ظلم هرگز.

البته هر قدر بينش ما از ظلم، عميق‏تر و گسترده‏تر شود، درگيرى‏ها گسترده‏تر خواهند شد. ما گاهى ظلم را در اين مى‏بينيم كه نان ما را گرفته‏اند و لباسمان را برده‏اند و شكم‏مان را خالى گذاشته‏اند و گاهى حتى مى‏بينيم كه مغزخالى ما و قلب كوير ما و انديشه‏ى تاريك ما و روح تنگ و ضعيف و ناتوان ما و وجود بى‏شخصيت ما، همه و همه مظلوم هستند و همه را خالى گذاشته‏اند و بارش را برده‏اند كه زير بارم ببرند، اينجاست كه حتى اگر نان هم به من بدهند با آن‏ها درگير مى‏شوم كه از نيرويم بار نكشند، حتى اگر علوفه‏ام را هم آماده كنند برايشان پشگل هم نمى‏اندازم و گولشان را نمى‏خورم، كه من خودم را شناخته‏ام كه بيشتر از آب و نان هستم و آن‏ها را شناخته‏ام كه ستمگر هستند تا آنجا كه اگر زمين كويرى ببينم ظلم آن‏ها را مى‏بينم و اگر كوه لختى را ببينم چپاول آن‏هارا مى‏بينم و اگر رنگ زردى و روح خسته‏اى را ببينم ظلم آن‏ها و نبود تربيت را مى‏بينم.

 اين چنين برداشتى از ظلم است كه بلال‏هاى تاريخ را با عُمَرهاى تاريخ، نه با فرعون‏ها و عثمان‏ها، كه با عُمَرها، عُمَرهايى كه حتى از انوشيروان‏ها عادل‏تر هستند درگير مى‏كند.

 بلال حتى براى عمر اذان نمى‏گويد، كه ظلم را محدود نمى‏بيند. مغزى كه از نور و دلى كه از شور خالى شده، مظلوم است و آن‏ها از حاكم، آقا بالاسر نمى‏خواستند. حاكم بايست مغز و قلب و عقل و روح آن‏ها را با شناخت و احساس و سنجش و وسعت و قدرت همراه مى‏ساخت.

 آن‏ها كه شماره‏ى وجودى خود را شناخته‏اند به اين لباس‏هاى تنگ و كوتاهى كه اينها برايشان، براى به كار گل گماشتنشان فرستاده‏اند، قانع نخواهند شد.

 اينها زود از مكتب‏ها و درّه‏ها و باتلاق‏ها مى‏گذرند. كسانى در پوشاك فروشى معطل مى‏شوند و لباس‏ها را به تن مى‏كنند تا بفهمند و سال‏ها مى‏مانند تا تحقيق كنند، كه شماره‏ى خودشان را نمى‏دانند و يا با كسانى روبرو شده‏اند كه از شماره لباس‏ها بى‏خبر هستند.

 مدعى مكتبى كه مى‏داند چه دارد و تويى كه مى‏دانى چه مى‏خواهى، ديگر معطلى و وقت كشى نخواهيد داشت. اين بينش و اين ديد، در تو قدرتى مى‏سازد كه به پا بايستى و اين شناخت در تو عشقى و حركتى را مى‏زايد كه عقيم نمانى، زاينده و مبارز و انقلابى باشى.

 و اين انسان انقلابى با انسان‏هاى ديگر تفاوت‏ها دارد:

 هم در مبناى انقلابش،

 و هم در خواسته‏هاى انقلابى‏اش،

 و هم در نوع سازماندهى‏اش و سازمان پذيرى‏اش،

 كه مبناى انقلابش ظلم وسيع است و خواسته‏اش رزق گسترده و خاستگاهش حتى سرزمين رفاه و آزادى و نوع سازماندهى‏اش، نه سربازخانه‏اى و بكن نكن و انضباط بى‏حساب، كه مهره‏ها خود بايد انتخاب كنند و در آزادى به يكديگر وابسته شوند و با شناخت اهميّت‏ها و عهده‏دارى تربيت‏ها هماهنگ گردند و سازمان بگيرند.

 اينها در محكوم‏ترين چهره‏هاشان، مهاجم‏ترين چهره‏ها را دارند و اينها هميشه پيروزند. در تاريك‏ترين لحظه‏ها در كنار خط حاكم و خط ظلم، خط ديگر را مى‏گذراند و راه دوم را مى‏سازند تا زمينه‏ى انتخاب‏ها فراهم شود.

 اين كار اول اينهاست و سپس اين مهره‏هاى زنده و اين كادر آگاه، به آن نوع سازماندهى مى‏رسند كه هر كس با اهميّت‏ها و تربيت‏ها با ديگران هماهنگ شود، نه با امر و نهى‏ها و انضباطها.

 و چنين نوع سازماندهى فقط در جمعى امكان‏پذير است كه هر واحد آن؛ هم كارمند و هم مدير، هم رعيت و هم راعى باشد؛ كه: «كُلُّكُمْ راعٍ و كُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعْيَتِهِ».

اين جمله از يك نوع جمع عالى‏تر و يك نوع رهبرى و سازماندهى ديگر خبر مى‏دهد كه هنوز هم نمى‏فهمندش. چرا؟ چون انضباط و ديسيپلينى را ترجيح مى‏دهند كه بى‏درد سر است.

 اينها راه سريع را مى‏خواهند، نه صحيح را. اينها نظم را مى‏خواهند و سرعت را، حتى اگر بر خلاف نظام انسان باشد و نفى و مسخ او.ص۱۲۰-۱۱۳ 

کتاب روش نقد جلد چهارم - نقد مکتب ها ، آرمان تکامل-مارکسیسم اثر استاد علی صفایی حائری(ره)عین.صاد را از اینجا دانلود کنید.

از کتاب روش نقد جلد سوم - نقد مکتب ها - آرمان آگاهی و عرفان

 ...... انسان از جبرهاى گوناگونى تركيب شده كه در اين تركيب به آزادى مى‏رسد و با اين آزادى و انتخاب است كه حركت مى‏كند. انسان كلّى است كه تاريخ و وراثت و محيط و تربيت و غريزه و روان، جزيى از او را تشكيل مى‏دهند. و اين اجزاء اصالت ندارند، كه اصالت در تركيب اينهاست. هر تحليلى كه بر اساس يكى از اين عناصر استوار باشد، كل را توضيح نمى‏دهد و تحليل نمى‏كند و اين است كه علمى نيست، هر چند كه متكى به اصول ديالك‏تيك و فلسفه‏ى علمى هم باشد. دريا در مشت تو خلاصه نمى‏شود.

 عرفان يك رود، يك جريان است. در تمام مذاهب هندى و بودايى و زرتشتى و مسيحى، ادامه دارد و حتى با اسلام همراه است.

 عرفان يك جريان است، اگر بخواهى آن را بپذيرى و يا نقد بزنى، نمى توانى از دور، اديبانه و فيلسوفانه و روانشناسانه و جامعه شناسانه ووو به نقد آن بپردازى. عرفان را فقط بايد عارفانه آموخت و از آن گذشت و يا با آن زندگى كرد.

 تا از اين رود جارى، لب تر نكرده باشى، هر گونه تحليل، چه مادى و چه غير مادى، چه روان كاوانه و چه عالمانه و فيلسوفانه، همگى همچون نگاهى هستند از يك زاويه و از يك روزنه، به صحنه‏اى كه بزرگ‏تر از زندگى است و بالاتر از تكرار و...

 عرفان و هنر، هر دو علامت يك حركت هستند. همانطور كه علم پاى فلسفه است و فلسفه پدر علم، همين طور هنر، پاى عرفان است و عرفان خاستگاه هنر. و اين هر دو بزرگ‏تر از زندگى توليدى هستند و دريچه‏اى به سوى دنياى مطلوب، نه همچون ابزارى در دنياى موجود.

 عرفان، يك جريان است و اين جريان براى آنهايى است كه خود را در خود زندان نمى‏كنند و مسائل امروز را، ديوار مسائل بزرگ‏تر فردايشان نمى‏سازند. براى آنهايى است كه مى‏خواهند شاهد باشند و براى تمام زندگى يك جا برنامه داشته باشند. براى آنهايى است كه نگرشى وسيع دارند و خود را در رابطه با جهانى عظيم‏تر از خيال و جامعه‏اى گسترده‏تر از دريا و نسل‏هايى تشنه‏تر از كوير، ديده‏اند.

 اينها در اين جايگاه است كه خود را كشف مى‏كنند و با اين رابطه‏هاست كه خود را مى‏يابند و ميان آنچه كه هستند و آنچه كه بايد باشند فاصله‏ها را مى‏بينند و حركت‏ها را مى‏خواهند، كه عشق به جريان يافتن و رفتن در ذره ذره وجودشان نشسته و ديگر ديزى آبگوشت و ميز شهرت و جلوه‏هاى قدرت و نگاه‏هاى بزرگ و كوچك، گرچه برايشان لازم هم باشد، ديگر برايشان كافى نيست.

 حركت انسان با درك اين تضاد در خويش، ميان آنچه كه هست و آنچه كه مى‏تواند باشد، شروع مى‏شود.

 تضادهاى اجتماعى و يا درك تضادها در جامعه، مادام كه با اين درك همراه نباشند، حركتى نمى‏آورند، كه توجيه مى‏شوند و مى‏پوسند.

 با اين ديد است كه راه مى‏افتى و در راه است كه تنهايى و غربت لحظه‏هاى غروب را احساس مى‏كنى و شور سپيده دم را مى‏فهمى و تا مقصدى كه گاهى آنچنان نزديك است و گاهى آنچنان دور، گاهى سخت مى‏تازى و گاهى بى‏چاره مى‏مانى.

 با اين جريان است كه غربت، تنهايى، تكرار، خستگى، وازدگى، رهايى و آزادى و همه‏ى كلمه‏هاى ديگر در تو مصداق و نمونه مى‏گيرند.

 اين جريان همانطور كه اشاره شد، يك عامل ندارد. فشارها، گرفتارى‏ها، رفاه‏ها، تكرارها، مى‏توانند در تو مؤثر باشند، همانطور كه جذبه‏هاى دوست و كشش‏هاى آشنا و غم‏هاى بى‏دليل و شوق‏هاى بى‏نشان و همانطور كه چشيدن‏ها و انس‏ها و..

 وقتى براى خريد مى‏روى، كمى به تو مستوره مى‏دهند و يك مقدار به تو مى‏چشنانند كه اگر خواستى، دوباره بيايى و اگر پسنديدى ادامه بدهى...

 آن خستگى و رفاه و فشار و اين كشش‏ها و جذبه‏ها و چشاندن‏ها، آغاز جريان تو است و... و آغاز هميشه آسان است و ادامه هميشه مشكل. عشق آسان نمود اول ولى افتاد مشكل‏ها...

 در اين مشكلات است كه جريان عرفانى با طلب و دعا گره مى‏خورد...

دل گفت وصالش به دعا باز توان يافت

                                                        عمرى است که عمرم همه دركار دعا رفت

 من خودم، پس از آن جريان، بالاتر از عرفان رسمى را، در دعاها تجربه كردم و احساس كردم... دعاهايى كه شراره‏هايش چند كيلو وزن تو را مى‏كاهيدند و جلوه‏هايش، بن‏بست‏ها را هم مى‏شكافتند. و شور رفتن را در تو مى‏ريختند و كارى مى‏كردند كه رفتنت سنگ رفتنت نباشد و اشك‏هايت آرامت نكنند، كه گاهى همان راه رفتن تو، تو را از رفتن باز مى‏دارد. تو اگر هيچ نمى‏رفتى، مى‏فهميدى كه چقدر بايد بدوى... و چند صد كيلومتر بايد شتاب بردارى... ولى حالا كه با ده كيلومتر مى‏لنگى، دلخوشى كه از ديگران جلوتر هستم و همين جاست كه رفتن تو، سنگ راه توست. و در همين جاست كه اشك‏ها و حال‏ها، تو را خالى مى‏كنند و پس از اشك‏ها و سكسكه‏ها و آب بينى فرو كشيدن‏ها، احساس راحتى مى‏كنى و احساس خالى شدن.. و تمام شدن و ايستادن و مردن و گنديدن.

 بايد از حال‏ها و نه از حال‏ها كه از مقام‏ها، بگذرى و عبور كنى... و نه تنها در كلمات و نه تنها در حالات كه حتى در مقامات، محبوس نشوى، كه در اين وادى هر چيزى تو را به خود بگيرد، صنم تو و سنگ راه توست، حتى اگر حال‏ها و مقام‏ها و يا اشك‏ها و شورها و يا عشق‏ها و عمل‏ها باشد.

 آنچه تو را پر كند، نشان مى‏دهد كه تو همانقدر هستى... و همان اندازه وسعت گرفته‏اى و گسترده شده‏اى. و اين است كه بايد آن را بكنى و دور بريزى و بخواهى كه آنها را از تو بكنند و جدا كنند...

 اَسْئَلُكَ اَنْ تَقْطَعَ عَنّى كُلَّما يَقْطَعُنى عَنكَ...

 با اين جريان است كه ديگر عرفان نه علمش و نه حالش و نه مقامش، هيچ كدام مانع تو نيستند، كه تو عرفان را نمى‏بينى بل با عرفان مى‏بينى كه على مى‏گفت: دنيا همچون خورشيد است. اگر به آن نگاه كنى كور مى‏شوى و اگر با آن نگاه كنى، مى‏بينى و مى‏يابى و مى‏روى و مى‏رسى... حتى با شروعت رسيده‏اى... نه اين كه با رسيدنت، از دست رفته باشى.

 به امان حق.ص۱۴-۱۰

 ......آگاهى و عرفان

 در تمام اديان هند و بودايى و زرتشتى و مسيحى، به يك نقطه‏ى مشترك و حلقه‏ى رابطى برخورد مى‏كنيم كه در تمام اينها جريان دارد و با تمام اينها همراه است. مى‏توانيم اين حلقه را عرفان يا تصوف بناميم.

 شايد اين جامع مشترك، به خاطر اشتراك در زمينه‏ها و حادثه‏هايى است كه همراه اين مكتب‏ها و مذهب‏ها، نمودار گرديده‏اند.

 انسان براى شناخت هستى راه‏هايى را تجربه كرده و مراحلى را گذرانده... و در يك مرحله از تمام شناخت‏هاى خويش چشم پوشيده و خواسته تا هستى را در درون خود بيابد و از ملك تا ملكوت پرده بردارد و در جام جهان نما، در دل خويش، به ديدار اين همه برسد.

          ز ملك تا ملكوتش حجاب بردارند

                                                                هر آنكه خدمت جام جهان نما بكند

 و خواسته، براى اين خدمت گام‏هايى بردارد و اين آيينه را جلوه گاه نور كند و آنچه را از ديگران تمنّا داشته در خود بيابد.

   سال‏ها دل طلب جام جم از ما مى‏كرد

                                                               آنچه خود داشت ز بيگانه تمنا مى‏كرد

  گوهرى كز صدف كون و مكان بيرون بود

                                                                طلب از گمشدگان لب دريا مى‏كرد

 انسان دنياى بزرگ‏تر را در خود دارد، كه فيكَ انْطَوى الْعالَمُ الاَكْبَرُ. و در اين دنياى بزرگ‏تر، تمام هستى مى‏تواند منعكس شود. آن گوهرى كه در تمام آن دنياى كوچك، جايگاهى ندارد، در اين جام جهان نما و در اين دنياى بزرگ، جلوه‏ها دارد.

 بى‏خبر دلى، كه اين گوهر را كه فقط در اوست و اين شهود و ديدارى كه فقط براى اوست و اين آگاهى و عرفانى كه همراه اوست و بيرون از تمام هستى است، بى‏خبر دلى كه اين گوهر را و اين جام جم را از گمشدگان لب دريا تمنا دارد... در حالى كه گوهرها در دل دريا نهفته‏اند... و در دل دريا پروريده شده‏اند.

 اين پناهندگى انسان به خويش پس از سرخوردگى از فكر و استدلال بود و پس از تهى دستى در تجربه و مواد اوليه. با كمبود تجربه پاى خيال باز مى‏شد و بازار خرافات رونق مى‏گرفت و خرافه‏ها سرسبز و شاداب مى‏گرديدند و در نتيجه تفكرى كه در چنين زمينه‏ى تخيل آلودى كار مى‏كرد به جايى نمى‏رسيد. آنها كه بيشتر از علم خويش خيز برمى‏دارند جز به درگيرى‏ها و اختلاف‏ها و قيل و قال‏ها نمى‏رسند. آنها كه با بال‏هاى ضعيف، شور پرواز مى‏گيرند، جز به مرگ دست نمى‏دهند.

 و انسانى كه در دلش روزنه‏اى مى‏يافت و در خويش پناهگاهى مى‏يافت، به اين پناهگاه مى‏خزيد؛ مخصوصاً آنجا كه با تجربه مى‏ديد چه قدرت‏ها و آگاهى‏ها و چه وسعت‏هايى در اين خلوت‏ها نصيب او مى‏شوند و چه راه‏هايى كه در درون او، پس از بن‏بست‏هاى بيرونى و پس از به گل نشستن پاى فكر و استدلال، براى او باز شده و ادامه مى‏يابند...

 و ناچار انسان به چنين راهى رو مى‏آورد و در چنين پايگاهى استوار مى‏گرديد.

 بايد اين جامع مشترك و اين خط سير ممتد در تاريخ انسان و اين پناهگاه عرفان و تصوف را كاملاً بررسى كرد و اين آرمان انسان از بيرون رسيده را نقد زد؛

 1 - چه در انگيزه‏هايى كه انسان را به اين پناهگاه رسانيده،

 2 - چه در هدف‏هايى كه اين جنبش همراه داشته،

 3 - چه در شكل‏هايى كه در تاريخ اين نقطه را همراهى كرده،

 4 - چه در عقيده‏هايى كه آفريده،

 5 - و چه در آثارى كه به جاى گذاشته،

 6 - چه در روش‏هايى كه براى خود انتخاب نموده،

 7 - و چه در وضعى كه اكنون دارد.ص۱۹-۱۷ 

 کتاب روش نقد جلد سوم - نقد مکتب ها - آرمان آگاهی و عرفان اثر استاد علی صفایی حائری(ره)عین.صاد را از اینجا دانلود کنید.

از کتاب روش نقد جلد دوم - نقد مکتب ها- آرمان ها: آزادی

 .......ما در ساختمان  يك بناى عظيم ، هم محتاج  طرح  كلى و نقشه ‏هاى جامع  هستيم..... و هم محتاج  ديد جزيى و كارهاى هر روز . در طرح ، مجموعه را مى‏بينيم. در عمل ، از جزييات شروع مى‏كنيم و دنبال بيل و كلنگ راه مى‏افتيم و در نتيجه ، رسيدن به اينها  بن ‏بست نخواهد شد، كه ما راهى در پيش داريم .  همراه طرح كلى ، ساخت اين مهره ‏ها با پيچ‏هاى ديگرى كه ما به دنبالش هستيم، هماهنگ و همنوا مى‏شوند و صدايى بلند نمى‏كنند. 

 آنها كه فقط كار هر روز را در همان روز مى‏بينند، گرفتار كندكارى، خراب كارى، دوباره كارى خواهند شد. هر روز بايد ساخته‏هاى پيشين را در هم بكوبند و راه رفته را باز گردند.

 آنها كه مى‏خواهند... مجموعه‏ى راه را طرح ريزى كنند، به بينش و آگاهى عظيم‏ترى نياز دارند... و اين آگاهى مجموعى است كه راه گشاى آنها در بن‏بست‏هاى ديگران است. با اين آگاهى است كه انسان نه در يك عصر، كه در تمام نسل‏ها و نه در يك مجتمع كه در مجموعه‏ى هستى منظور مى‏شود و ملاحظه مى‏گردد.

 ما در جست و جوى مكتبى هستيم كه از ما شناخت بيشترى به ما بدهد. و آرمان‏هاى بزرگ‏ترى براى ما بيافريند؛ آرمان‏هايى كه زندان ما و حصار ما و ديوار ما نخواهند شد؛ چون مادام كه اين شناخت عميق و اين آگاهى عظيم از راه انسان و از خود انسان بدست نيامده باشد جز بن‏بست، جز حصار، جز ديوار چيزى نخواهى ديد...

 ما در جست و جوى مكتبى هستيم كه اين شناخت‏ها را نه با تلقين و تحميل، كه با تفهيم و تعليم، با آموزش و با روش به ما بدهد و در دسترس ما بگذارد.

 ما در جست و جوى مكتبى هستيم كه نه با شعار، بل با شعور، رابطه داشته باشد و نفى شخصيت ما و مسخ انسان نباشد.

 ما به اين گونه مى‏توانيم هر مكتبى را نقد بزنيم كه چه آرمانى براى ما دارد، چه شناختى از ما به ما مى‏دهد و چگونه اين شناخت و آرمان را در دسترس مى‏گذارد كه ما را مسخ نكند و نفى نكند. آيا به ما روش مى‏دهد و آموزش و يا تحميل دارد و تلقين؟

 ما در جست و جوى مكتبى هستيم كه اين شناخت‏ها و روش‏ها را در وسعتى مطرح كند و مجموعه‏ى راه را در نظر بگيرد. مكتبى كه مسائل را در تمام هستى، نه در جمع و در تمام عصرها، نه در يك نسل طرح كند... و با اين طرح كلى و اين نگرش عظيم، مسائل هر روز را هم حل بنمايد...

 براى رسيدن به آرمان‏هايى در سطح لذت و رفاه و عدالت، به هيچ مكتب و مذهبى نياز نداريم.

 انسان براى رسيدن به اين حد از عدالت و رفاه، نه عقل مى‏خواهد و نه مذهب.

 مگر اينها را با هدايت غريزه، نمى‏توانستيم بدست بياوريم؟ سگ‏هاى ولگرد صادق هدايت خود آگاهى نداشتند، از اين رو خودكشى و رنجشان نبود.

 زنبورهاى كندو، مذهب و مكتب نداشتند و فقط با هدايت غريزه و وحى و رهبرى جبرى، به جريان شلوغ زندگى خويش ادامه مى‏دادند.

 اما براى رسيدن به بيش از عدالت و رفاه، براى رسيدن به عرفان و تكامل، به عقل و مكتب‏ها، نياز هست، ولى به وحى و به مذهب هيچ، كه عرفان هند و مكتب‏هاى وجودى غرب، هر دو نشان اين خود كفايى و اين دو حركت عرفانى و تكاملى هستند.

 و از همين جاست كه از زير مذهب فرار مى‏كنند و بار مذهب را مى‏اندازند.

 آن آزادى و عدالت و رفاه و آگاهى و تكاملى كه آن‏ها مى‏خواهند، نه نماز مى‏خواهد و نه اقامه و نه اين همه بند و قيد. آزادى چين و كوبا و سوئد و ژاپن و آلمان را كدام مجاهد مسلمى بدست آورده؟

 آيا الجزائر و ليبى و كشورهاى اسلامى تا اين حد رسيده‏اند؟ آيا انقلاب‏هاى عظيم و خون‏هاى گرم مجاهدان ما، اين اندازه رويش و بارورى داشته است؟

 پس براى چه اين بار را به دوش بكشيم؟

 آيا از همين جا نيست كه مجاهدان ديروز، منافقان امروز مى‏شوند؟

 براى رسيدن به اين آرمان‏ها مذهب بار زيادى است و نه تنها مذهب كه حتى مكتب‏ها هم زيادى هستند. هدايت غريزه براى اينها كافى است.

 هر چقدر كه ما ابزار بهترى يافتيم، قدرت غريزى را بيشتر از دست داديم... و در نتيجه رفاه و لذت و آسايش خويش را باختيم. انسان امروز به صنعت بيشتر رسيده نه به عدالت و لذت زيادتر.

 انسان امروز به خون و دود و ترانه‏ى باروت رسيده، نه به عدالت و قسط.

 انسان در حركتش هر چقدر قوى‏تر شد ضعيف‏تر گرديد...

 ديروز فريادش كوه‏ها را مى‏لرزاند، اما امروز كه دستگاه‏ها جلودار او هستند صدايش پرده‏ى گوش‏ها را هم نمى‏لرزاند.

 ديروز چشمش دورها را مى‏ديد، اما امروز كه دوربين‏ها همراهش هستند چشمش خودش را هم نمى‏بيند.

 ديروز گوشش صداى بال‏ها و پاى حشرات را مى‏شنيد و امروز صداى انسان‏ها و جنگل‏ها را هم نمى‏شنود.

 ديروز حسّ و هوسش راهنماى خوراكش بود و امروز طب تغذيه‏اش هم برايش كافى نيستند و...

 انسان هر چقدر قوى‏تر شد ضعيف‏تر گرديد و رفاهش را باخت. او با آنچه كه داشت به رفاه و عدالت هم مى‏رسيد.

 اين تلاش و كوشش انسان، نشان دهنده‏ى آرمانى است بالاتر از آگاهى و عرفان و بالاتر از تكامل؛ چون انسان بيشتر از آزادى، عدالت و رفاه، بيشتر از آگاهى و تكامل استعداد دارد.

 اين آرمان‏ها كه اميد امروز انسان هستند، فريب فرداى او و زندان و بن‏بست روزهاى ديگر او خواهند شد...

 آخر انسانى كه پس از عدالت و آزادى و رفاه و پس از آگاهى و عرفان، به اوج تكامل رسيد و استعدادهايش را شكل داد و در اوج نگه داشت، تازه در اين بن‏بست مى‏ماند... كه با اين همه استعداد تكامل يافته چه بكند؟

 انسانى كه در ابزار و در نيروهاى درونى به تعادل و تكامل رسيده و در اين هر دو قسمت پيش آمده و نه فقط در بُعد ماده كه در بُعد معنى و قدرت‏هاى روحى به اوج رسيده، اين انسان تكامل يافته در اين دو بُعد، اين ماشين پيشرفته تا اين حد، به كجا مى‏خواهد برود؟ آيا باز هم تا توالت و آشپزخانه؟ و زندگى بسته؟ و تلاوت تكرار...؟

 اين كه با كمتر از اين حرف‏ها تأمين مى‏شد. آيا با اين همه سرمايه، باز همان مقدار سود؟

 و اين است كه خود عرفان و تكامل هم مى‏شوند بن‏بست انسان، مى‏شوند عامل عصيان و مى‏شوند ديوار او. تا او دوباره به تولدى ديگر برسد بايد مرگ‏هايى را بپذيرد...

 اين آرمان‏ها تا اين حد هم، بن‏بست انسان مى‏شوند... و اين است كه انسان بايد به گونه‏اى شروع كند كه راهش را بتواند ادامه بدهد.

 او بايد حساب پس از تكامل را هم بكند... كه پس از رسيدن به شكوفايى‏ها و به عدالت و به قسط... اگر امكانش پيش بيايد... بايد تا كجا برويم؟

 اين ماشين شكل گرفته‏ى عظيم، آيا راهى برايش نيست؟ صراطى ندارد؟ و جهتى ندارد؟ و محركى ندارد؟ و روش حركتى ندارد؟ و رهبرى ندارد؟

 و آيا با اين همه فقر و ندارى و با اين همه شكل و كمال، جز عبث و پوچى چه چيزى بدست خواهد آورد؟

پوچى، حقارت انسانى است كه رنج‏ها و دردهاى بزرگ او را شكسته‏اند و راه‏هاى بزرگ او را به خويش خوانده‏اند و او نتوانسته جواب بدهد.

و عبث، عظمت انسانى است كه راهش را بسته ديده و بن‏بست‏ها را در پيش... و خودش را بى‏مصرف.

انسان به شهادت استعدادهايش آرمانى دارد بزرگ‏تر، حتى از آگاهى و تكامل...

 و مكتب‏هاى موجود در اوج، بيش از رفاه و آگاهى و تكامل براى انسان ندارند.

 آن هم رفاهى كه درد آفرين و رنج زاست و بى‏درديش، بزرگ‏ترين درد.

 و آن هم آگاهى و عرفانى كه خودش بن‏بست و قتلگاه انسان است.

 و آن هم تكاملى كه خودش فاجعه‏ى عبث و بى‏مصرف شدن را دنبال دارد.

 بگذر از اين كه رفاه انسان، در هنگامى است كه به تمام نيازهايش برسد و به تمام خواسته‏هايش راه بيابد...

 آنجا كه نيازهاى عظيم‏تر انسان تأمين نشود، چگونه مى‏تواند رفاه رو بنمايد و جلوه كند.

 و آنجا كه راه‏هايش بسته است، چگونه انسان مى‏تواند تكامل بگيرد و به اوج برسد. منى كه خواسته‏هايم نزديك است از پايم استفاده نمى‏كنم، كه مى‏خزم. و انسانى كه نيازش در دسترسش هست با شكمش راه مى‏رود و با دلش مى‏خزد و ديگر پاهايش، به جريان نمى‏افتند و شكل نمى‏گيرند...

 هنگامى كه ضرورتى نيست و خواسته‏ها در دسترس هستند استعدادها فلج مى‏شوند و راكد مى‏مانند.

 براى نقد مكتب‏هاى موجود، ما مى‏توانيم از اين راه بهره بگيريم و با بررسى آرمان‏هاى آزادى و آگاهى و تكامل، بدون هيچ گونه تعصبى رو به مكتبى بياوريم كه شناخت بيشتر و آرمان بزرگ‏تر، آن هم با روش و آموزش عميق‏ترى را به ما هديه كند. و ما را در تمام هستى، نه در يك جمع انسانى و در تمام عصرها نه در يك نسل، بررسى نمايد...

 و البته مايى كه آنچنان آرمان‏هايى داريم، از آرمان‏هاى پايين‏تر چشم نمى‏پوشيم كه حتى بدانها هم شكل مى‏دهيم؛ به لذت، ثروت و قدرت، شهرت، رياست و به عدالت و آزادى و رفاه و به آگاهى و تكامل استعدادها، به اين همه جلوه‏ى بيشتر و عمق زيادترى خواهيم داد.ص۱۸-۱۲

...... آزادى

...... تاريخ آزادى

 انسان آزاد، در اجتماعى كه خودش آن را خواسته بود و به آن روى آورده بود، با اين قراردادها و پيمان‏ها و سپس با تجاوزها و درگيرى‏ها و ستم‏ها و خون ريزى‏ها، همراه شد. در برخورد با اين حادثه‏ها، آزادى انسان شكل‏هايى مى‏گرفت و شكل‏هايى مى‏باخت.

 آزادى قلمروهاى زيادى داشته، ولى در تمام آنها انسان با محدوديت‏ها و رهايى‏ها همراه گرديده. جبر فكرى، جبر مذهبى و اعتقادى، جبر روابط، جبر آموزش و پروزش، جبر قلم و زبان و هنر مطبوعات...

 براى رسيدن به آزادى در قلمرو مذهب و انديشه و روابط و آموزش و پرورش و مطبوعات، انسان گام‏هايى برداشته و مبارزه‏هايى داشته است... آزادى فكر و عقيده، از عهد يونان قديم و روم، طرفداران و مخالفانى داشته كه مبارزه را تا دامنه‏ى قرن بيستم هم، پيش برده‏اند. به دنبال همين مبارزه‏هاست كه طرفداران آزادى به منشور ميلان و سپس به منشور تانت و بعدها به منشور حقوق بشر دست يافتند.

 آن دو منشور، آزادى در قلمرو مذهب را براى مسيحيان و پرتستانت‏ها همراه داشتند، اما منشور حقوق بشر، آزادى در قلمرو فكر و انديشه و انتخاب و عقيده را به ارمغان آورد.¹ انسان در طول تاريخ از جبرهايى كه بر او حكومت مى‏كردند، رها شده و به آزادى‏ها رسيده است، با علوم، با قدرت، با شناخت، جبرهايش را كنار ريخته و حاكم‏هايش را سر بريده است. با علوم از زير بار جبر تاريخ و طبيعت و محيط و وراثت، آزاد شد و به كشف آنها و تسخير آنها رسيد. با قدرت و شمشير در برابر حاكم‏ها ايستاد و با طاغوت‏هايى كه او را اسير مى‏خواستند به مبارزه بر خواست.

 با شناخت عشق بزرگ‏تر، از غريزه‏هايش رها شد و به حكومت و فرمانروايى بر خويش رسيد. پس از آنكه با شناخت وسعت‏ها از زندان محدوده‏ها بيرون آمده بود و حتى از بهشت هم بالاتر پرواز كرده بود.

 راستى داستان درگيرى انسان براى رهايى و آزادى، داستان پيچيده‏اى است. انسان با طبيعت، با قدرت‏ها، با خويش، درگير مى‏شود. ولى اينها چندان تعجبى ندارد... شگفت آور آنجاست كه انسان با آزادى هم درگيرى مى‏شود و از آزادى هم فراتر مى‏رود و از آزادى هم آزاد مى‏گردد.ص۲۳-۲۱

 ........ گام‏هاى آزادى

 مرغ بسته، آرزوى پرواز، بيشتر از ديوارهاى قفس فشارش مى‏دهد. انسان همراه فشارها، به آزادى فكر مى‏كند و به اين آرمان دل مى‏بندد.

 سركشى، عصيان، پوچى، بى‏تفاوتى، نفى سنت‏ها و قراردادها و عادت‏ها، گام‏هايى است كه انسان در لحظه‏هاى فشار به سوى رهايى بر مى‏دارد... اين گام‏ها، گام‏هاى كوچكى است و همچون تكان‏ها و خيزك‏هاى شديدى كه مى‏خواهند زنجيرها را بريزند، آن هم در هنگامى كه دست‏ها بسته است.

پس از اين نفى‏هاست كه انسان به رهايى و آنگاه به آگاهى و شهود و آنگاه به تسليم و پذيرش مى‏رسد، ولى اين تسليم، پس از تشهد، از تمام عصيان‏هاى او عظيم‏تر است، كه اين تسليم تمام عصيان‏ها را در خود دارد و با خود مى‏پروراند.

 پس از شناخت قانون‏ها و سنت‏ها، پس از اين شناخت و شهود و تسليم و پذيرش و همراهى با قانون‏ها، زمينه ساز حكومت‏ها و تسلطهاست. اين تشهد، تسليم را به دنبال دارد. و اين تسليم، تسلط و حكومت را. و اين حكومت، تمام عصيان‏ها را در خود دارد.

 عصيان بر عصيان، تسليم شاهدى است كه با تسليمش به تسلط و بهره‏گيرى راه مى‏برد.

 عصيان و نفى، پوچى و بى‏اعتنايى، عكس العمل ابتدايى انسانى است كه آزادى را مى‏خواهد... و عصيان بر عصيان عكس العمل آزاده‏اى است كه حركت را و در حركت نور را خواستار است.

 همراه اين عصيان‏هاست كه آزادى شكل‏هاى تازه‏اى مى‏گيرد و فرازهاى بلندترى را مى‏پيمايد.

 آزادى از جبرها،

 آزادى از اسارت‏ها،

 آزادى از آزادى،

 اينها شكل‏ها و جلوه‏هاى آزادى هستند كه همراه آنها ديگر هيچ بندى بر انسان نمى‏ماند... و هيچ زنجيرى او را نمى‏گيرد.

 هر كدام از اين شكل‏ها به زمينه‏ها و عامل‏هايى نياز دارند.. همانطور كه هر كدام از اينها، نتيجه‏ها و نقش‏هايى را به دنبال مى‏آورند.

 بايد از اين شكل‏ها و عامل‏ها و نقش‏ها پرده برداشت و آنگاه مكتب‏ها را با تحليلى كه از اين شكل‏ها كرده‏اند و توضيحى كه از اين عامل‏ها داده‏اند و نقش‏هايى كه براى اين آزادى شناخته‏اند، نقد زد.ص۲۴-۲۳

.....شكل‏هاى آزادى

 آزادى از جبرها

 ما، درست همان گونه هستيم كه محيط اجتماعى و ضرورت تاريخى و عوامل طبيعى و زمينه‏ى وراثتى و تربيتى، براى ما ساخته‏اند. اينها قالب‏هايى هستند كه ما را در خود گرفته‏اند و جلوتر از انتخاب ما در ما جريان داشته‏اند.

 فرهنگ ما، عادت‏ها و سنت‏هاى ما، حتى ژست‏هاى ما و زبان و كلمه‏هاى ما، آنهايى هستند كه از پيش براى ما تعيين شده‏اند. جغرافيا، بر پوست و گوشت ما و وراثت بر سلول و خون ما و تربيت و آموزش‏ها، بر روح و روان ما، هنگامى هجوم آورده‏اند كه ما پاسدارى و دفاعى نداشته‏ايم.

 اصولا تركيب وجود ما، از حواس و احساسات و هوش و حافظه و نتيجه‏گيرى و سنجش و بهتر طلبى و بيشتر طلبى و... بدون مشورت ما، بدون حضور ما، بدون خواست ما، صورت گرفته است. اينها همه و همه، از محافظت نظام عليتى برخوردارند و با قانون‏هاى حساب شده همراه.

 و همين است كه عده‏اى انسان را محكوم مى‏دانند و مجبور،

 به دليل نظام عليتى

 و به دليل علم الله

 و به دليل اراده الله.

 مى‏گويند اگر اين كار را خدا خواسته، پس مجبور بوده‏ام و اگر نمى‏خواسته كه نمى‏توانستم بياورم.

 مى‏گويند اين كارها از پيش تنظيم شده و خدا به آن علم دارد، گر مى نخورم علم خدا جهل شود.

 و مى‏گويند تمام هستى از نظام عليتى برخوردار است و هيچ جهت ندارد كه انسان را از آن جدا كنيم. 

 در برابر اينها دسته‏ى ديگر معتقد به آزادى انسان هستند،

 به دليل پشيمانى

 و به دليل مجازات‏ها

 به دليل حيرت و تردد.

 مى‏گويند اگر ما آزاد و خودسر نبوديم، نمى‏توانستيم پشيمان بشويم و يا ديگران را مجازات كنيم، برايشان جرمى معتقد باشيم و نمى‏توانستيم كه متحير بمانيم.

 اين كه گويى اين كنم يا آن كنم   خود دليل اختيار است اى صنم

 بى‏شك انسان از آن جبرهاى درونى و بيرونى برخوردار است. چه كسى مى‏تواند اينها را نفى كند؟ چه كسى مى‏تواند محكوم بودن و مجبور بودن خود را در اين قسمت‏ها و در برابر اين جبرها نديده بگيرد. پيش از ما، بدون آگاهى ما و بدون خواسته‏ى ما، اينها جريان داشته‏اند و به ما شكل داده‏اند و در ما اثر گذاشته‏اند تا آنجا كه بسيارى از حقوقدان‏ها براى مجرم، مجازات را ظلم مى‏شمارند و مى‏گويند مجرم داراى كروموزم اضافى است و مريض است و بايد مداوايش كرد.ص۲۷-۲۵ 

کتاب روش نقد جلد دوم - نقد مکتب ها- آرمان ها: آزادی اثر استاد علی صفایی حائری(ره)عین.صاد را از اینجا دانلود کنید. 

از کتاب روش نقد جلد اول - نقد هدف ها و نقد مکتب ها

 ......نگاهى كلى

 هيچ شده كه در جمع‏ها و نشست‏ها، شاهد درگيرى‏هاى چند ساعته و كينه‏هاى گره خورده، باشى؟ گره‏هايى كه چندين سال باز نمى‏شوند.

 من زياد شاهد بوده‏ام و مى‏ديدم كه خيلى ساده، يك ارزش، يك عقيده، يك آدم، يك مكتب، زير تيغ انتقاد مى‏رفت... و نقد تا آن حد مبتذل مى‏شد كه شكل صورت و دماغ قلمى يا احوالپرسى او مى‏توانست مياندار نقد باشد.

 باز زياد به از خود راضى‏ها و خود خورها مى‏رسيدم يا لااقل اين دو حالت خود رضايى و خود خورى را در خود احساس مى‏كردم.

 آن شهادت‏ها و اين احساس‏ها، مرا وادار كرد تا به سوى معيار و اندازه‏هايى براى نقد رو بياورم و همچون كسانى كه اشتباه حواس را باور كرده‏اند در جست و جوى ابزار علمى و غير متأثر و ثابتى، آستين بالا بزنم.

 من براى نقد خودم و جلوگيرى از غرورها و خود رضايى‏ها، راه‏هاى زيادى داشتم؛ چون بازدهى را با دارايى‏ها مقايسه مى‏كردم؛ چون خودم را با نامردهايى مقايسه مى‏كردم كه براى هيچ از خود مى‏گذرند؛ چون خودم را با خودم مقايسه مى‏كردم كه در راه گنگ گرفته‏ى خانه‏ام و بيمارى فرزندم، از هيچ مايه مى‏گرفتم و...

 در كنار اين همه راه براى شناسايى و ارزيابى و نقد خودم، يك راه ساده داشتم. هر چه مرا خوشحال مى‏كرد و يا رنج مى‏داد، من همان بودم، همانقدر بودم.

 به خودم مى‏گفتم، تو فريب كارهاى بزرگ و كوچك و حرف‏هاى ريز و درشت را نخور. تو درست همانى هستى كه تو را خوشحال و يا رنجيده مى‏سازد.

 براى نقد و ارزيابى ديگران؛ چه دوست و چه دشمن، چه همراه و چه سنگ راه، آنها را و كردارهايشان را، با هدفشان مى‏سنجيدم و هدف‏ها را با روشى كه در اين نوشته آمده مى‏توانستم نقد بزنم و ارزيابى كنم.

 براى نقد مكتب‏هايى كه مثل قارچ سبز مى‏شدند، به آنچه كه مى‏دهند و به نيازهايى كه تأمين مى‏كردند، نظر داشتم ...

 اين شكل ابتدايى كار بود. آن هنگام كه شروع كردم، نقد در وسعت چشم گيرترى نمودار شد تا آنجا كه نقد نقد و نقد ارزش‏هاى ثابت براى نقّادى، در قلمرو نقد درآمدند.

 در اين نوشته‏ها پس از بررسى مفهوم و ضرورت نقد به معيار و روش نقد، نظر شده. آنگاه هدف‏ها و سپس مكتب‏ها و سپس آدم‏ها و عمل‏ها، از راه‏هاى گوناگونى، انتقاد شده‏اند. درباره‏ى نقد شناخت و نقد هنر هم، جدا، كارهايى ادامه مى‏يابد.

 آنچه در اين نوشته‏ها مطلوب است، نزديك كردن راه‏هاى دورى است كه عمرها را مى‏بلعند و جدا شدن از گذشت‏ها و نرمش‏ها و از سخت گيرى‏ها و خشكى‏هايى است كه در حق خويشتن و ديگران داريم؛ سخت‏گيرى‏ها و نرمش‏هايى كه بارورى و شكوفايى ما را تهديد كرده‏اند و باعث شكست‏هاى بى‏حساب و يا رويش‏هاى بى‏تناسب گرديده‏اند.ص۱۱-۹

 ..... ۱- نيازها

 انسان همراه بيشتر طلبى و بهتر طلبى و تنوع خواهى، به نيازهاى عظيمى مى‏رسيد.

 اين نيازهاى بزرگ، او را به اجتماع وادار مى‏كردند و در جامعه گره مى‏زدند.

 در جامعه رابطه‏ها و داد و ستدهايى وجود دارد كه از نيازهاى انسان، الهام مى‏گيرند. اين رابطه‏ها ضرورت تدبير و رهبرى و تنظيم و خط مشى را پيش مى‏كشند، تنظيمى هماهنگ با نظام هستى و تدبيرى هماهنگ با تركيب و استعدادهاى انسان. آنچه با اين هر دو هماهنگ نباشد، عامل درد و رنج و انهدام و نابودى جامعه و انسان است. سوخت هر ماشين بايد با ساخت آن هماهنگ باشد وگرنه آن را مى‏سوزاند و منهدم مى‏سازد.

 با اين معيار به راحتى مى‏توانيم مكتب‏هاى زيادى را كنار بگذاريم؛ چون آنها يا به تنظيم و تدبير توجهى ندارند و يا در اين تنظيم و تدبير، به هماهنگى آنها با هستى و با انسان توجهى ندارند، در حالى كه انسان حتى در ساده‏ترين نيازهايش، حتى در يك لقمه خوراك و يك قطعه لباسش، با تمام هستى رابطه دارد.

 ما در يك هستى و جهان نظام يافته و علمى و عليّتى زندگى مى‏كنيم، جهانى كه تمام پديده‏هايش به هم گره خورده‏اند.

 در اين جهان، حتى حركت الكترون‏هاى مغز تو و تشعشعات وجود تو، بر روى دورترين ستاره اثر مى‏گذارد و از دورترين ستاره اثر مى‏پذيرد.

 در اين هستى مرتبط و هماهنگ، انسانى كه جزيى از اين جهان و در رابطه با تمامى جهان است، نمى‏تواند بى‏توجه به اين هماهنگى، هر گونه كه مى‏خواهد، خيز بردارد و هر كار كه مى‏خواهد بكند.

 قراردادهاى اجتماعى او مادام كه در رابطه و هماهنگ با اين نظام و با اين استعدادها نباشند جز زنجير انسان و انهدام جامعه چيزى نخواهند داشت.

 انسان، با تمام هستى رابطه دارد، اما به تمام اين رابطه‏ها آگاهى ندارد. هنوز چراغ علم او اينقدر شعاع ندارد كه تمام اين رابطه‏ها را روشن كند و نمى‏توان با اين چراغ گرد گرفته راه رفت، حتى نمى‏توان يك لقمه غذا خورد؛ چون يك فساد در اين هستى مرتبط، يك فساد نيست و در يك گوشه حبس نمى‏شود كه تمام نسل‏ها را آلوده مى‏كند و زمين و دريا را به گند مى‏كشد. و انسان چاره‏اى ندارد، جز مرگ و يا هماهنگى.

 در اين مرحله ناچار ضرورت آگاهى به تمام رابطه‏ها مطرح مى‏شود، حتى اين آگاهى بايد پيش از كوچك‏ترين رابطه‏ى انسان با هستى بدست آمده باشد.

 شايد شاهد جمعى بوده‏اى كه لباسشويى و يا ماشين آبگيرى و يا وسيله‏اى ديگر خريده‏اند. اينها خيلى با احتياط به اجزاء آن دست مى‏زنند. اگر بچه‏ى فضولى بخواهد آن را به برق بگذارد، همه از جا مى‏پرند و داد مى‏زنند و مى‏گويند صبر كن تا راهنمايش را ببينيم.

 اينها پيش از هر اقدام به راهنما، به كتابى روى مى‏آورند كه طرز كار را آموخته باشد؛ چون مى‏دانند، يك برخورد ناشيانه با سوختن وسيله، يكى است.

 پس چگونه مى‏توانيم در اين هستى مجهول، اين انسان غريب را به هر رابطه‏اى اجازه بدهيم، پيش از آنكه به آگاهى رسيده باشد و يا از آگاهى، راهنمايى گرفته باشد.

 آيا اين فاجعه را مى‏توانيم بپذيريم كه تمام انسان‏هاى تاريخ باج راحتى آخرين انسانى را بپردازند كه مى‏تواند با آگاهى تمام در اين هستى حساب شده و نظام يافته گام بردارد.

 انسان با تمام هستى رابطه دارد و به اين رابطه‏ها آگاهى ندارد، در نتيجه چاره‏اى برايش نيست جز برخورد و بهره بردارى از آگاهى كه تمام هستى را در دست دارد و تمام رابطه‏ها را مى‏شناسد...

 حتما اين چنين آگاهى وجود دارد، به دليل اين كه ضرورت دارد. همانطور كه انسان معتقد است كه براى او سوخت‏هايى وجود دارد، به همين دليل كه ضرورت دارد.

 در اين هستى نظام يافته حتماً به دليل ضرورت مى‏توان در جست و جوى آگاه، راه افتاد و آن را يافت و از او پذيرفت.

 هر نوع فكر ديگر، بيش از اغفال و وسوسه‏ى انسانى نيست كه جز يك راه پيش پا ندارد. يا بايد نظام را در هستى نفى كنيم و جهان را، جهانى بى‏بند و بار قلمداد كنيم كه هر كس مى‏تواند در آن طشت بيندازد و هر كس مى‏تواند در آن لُكّه برود و خيز بردارد و يا بايد در جهان نظام يافته پيش از هر رابطه، اين آگاهى را داشته باشيم و يا بايد با آگاه و مطلعى پيوند بخوريم.

 از آنجا كه نظام هستى، در تجزيه هم به مرحله‏ى بهره‏بردارى رسيده و علم بر آن استوار گرديده و از آنجا كه امكان آگاهى در اين وسعت براى يك انسان كه هيچ، براى تمام انسان‏ها هم نيست، چاره‏اى نيست جز كشف وجود آگاهى كه حتماً به دليل ضرورتش در اين هستى منظم وجود دارد.

 امروز به دليل نظام هستى، به اين يقين رسيده‏اند كه هر آفتى، دشمنش را با خودش همراه دارد و هر دردى، درمانش در كنارش هست؛ چون اين درمان ضرورت دارد و هستى نظام دارد و از هماهنگى برخوردار است.

 ضرورت و نظام هستى دليل وجود آگاهى است كه بايد هر مكتبى، پيش از هر گونه تنظيم و تدبير، با او رابطه داشته باشد.ص۶۴-۶۱ 

کتاب روش نقد جلد اول - نقد هدف ها و نقد مکتب ها اثر استاد علی صفایی حائری (ره) عین.صاد را از اینجا دانلود کنید.