از کتاب صراط

.....مشتاق‏هايى هستند كه مى‏سوزند و با صميميت و درد و رنج مى‏پرسند؛ چه كنيم كه براى خدا باشيم؟

 چگونه در خودمان عشق و ايمان بسازيم؟

 از كجا و با چه وسيله‏اى مى‏توانيم حركت‏ها را و محرك‏ها را كنترل كنيم؟

 و از راه نزديك به مقصد برسيم؟

 اينها خيال مى‏كنند كه بايد در خودشان عشقى بسازند و يا حركتى ايجاد كنند، غافل از اينكه اين همه را دارند. تمامى وجودشان سوز و شور است. تمامى وجودشان حركت است. مگر از صبح تا شام بى‏كار هستند؟ و مگر اين همه رنج و كار، بدون عشق و نيرويى جوشنده، امكان دارد؟

 ما عاشق آفريده شده‏ايم و نه تنها عشق، كه حركت را، كه فعاليت را با خود داريم.

 ما عاشق آفريده شده‏ايم.

 عشق را داريم، ولى معشوق‏هامان را انتخاب مى‏كنيم. عشق هميشه هست، آنچه كه جابجا مى‏شود معشوق‏ها و محبوب‏ها هستند. در فاصله‏ى تولد تا مرگ، عشق هميشه جارى است و حركت هميشه برپاست. ما نمى‏توانيم از آنها جدا شويم كه اينها در ساخت ما، در تركيب ما حضور دارند. ما تنها مى‏توانيم خودمان را با معشوق‏هامان مقايسه كنيم، و ما مى‏توانيم معشوق‏هامان را با يكديگر مقايسه كنيم و با اين دو مقايسه، عشق‏هامان را رهبرى كنيم و معشوق‏هامان را انتخاب نماييم. ما گذشته از عشق و سوزمان، با فكر و شعور و با سنجش و مقايسه هم همراه هستيم، تا هنگامى كه فقط از همان عشق و همان حركت‏مان استفاده مى‏كنيم و تسليم عشق و شورمان هستيم و دنبال هوس‏مان مى‏گرديم، ناچار به بحران‏ها و درگيرى‏هاى درونى مبتلا مى‏شويم.

 در برابر سؤال‏هايى كه مثل كنه مى‏چسبند، عاجز و ناتوان مى‏مانيم كه چرا دنبال اين رفتى؟ و چرا از ميان همه اين را برداشتى و چرا خودت را تسليم كردى؟

 مگر اينكه از سؤال‏ها فرار كنيم و خودمان را به شلوغى‏ها و سرگرمى‏ها بسپاريم و يك لحظه خلوت را و يك لحظه سكوت را هم تحمل ننماييم، ولى اين فرار و سرگرمى هم هميشه آرام‏مان نمى‏سازد و اين مانى بزرگ هم براى هميشه نمى‏تواند رنگمان كند. فرار كارى نمى‏كند، هنگامى كه ضعيف‏تر شدى، دستگير مى‏شوى. امروز تا قدرت دارى، دست به كار شو.ص۱۰-۹

 

.....

عظمت كار براى آنها كه نظم را فهميده‏اند، ديگر وحشتى نمى‏آورد. اين درست است كه تو بى‏نهايت راه در پيش دارى، ولى در هر لحظه بيش از يك گام برايت نيست. نظم به تو كمك مى‏كند كه بفهمى گام اول را از كجا بردارى و سپس گام‏هاى بعد را. اين درست است كه كارهاى زياد داريم، ولى گرفتارى ما در هر لحظه بيش از يك كار نيست و آن مهم‏ترين كار است، نه تمامى آن همه كار. و همين مفهوم از نظم، تو را قادر مى‏سازد كه اهميت‏ها را بشناسى و از جايى شروع كنى.

 يك ساختمان عظيم را تو در يك لحظه نمى‏سازى. اين ساختمان را و اين كار را تنظيم مى‏كنى و تحليل مى‏كنى تا آنجا كه بفهمى چقدر مصالح مى‏خواهى و چقدر افراد و نيرو مى‏خواهى و مى‏فهمى كه اين مصالح و اين افراد را از كجا تهيه كنى. و اينجاست كه سرچهارراه مى‏آيى تا عمله جمع كنى و دنبال چوب مى‏روى كه دسته‏ى كلنگ و بيل را محكم بسازى. و اينجاست كه تو، تويى كه تمامى ساختمان را مى‏شناسى، در گام‏هايت آنقدر آسوده هستى كه گويا جز همين يك گام، كار ديگرى برايت نيست. و اين تويى كه آماده شده‏اى و مسلط هستى.ص۱۳-۱۲

 

..... با اين ديد معجزات، طبيعت‏هايى هستند كه با آن مأنوس نشده‏اى و عليت‏هايى كه آنها را نشناخته‏اى و طبيعت، معجزه‏اى است كه با آن آشنا شده‏ايم و انس گرفته‏ايم.ص۴۲

 

....

آنچه كه در ما اثر مى‏گذارد و ما را به راه مى‏اندازد، بايد اينها را مشخص كرد و نوشت. پول، عنوان، زيبايى‏ها، قدرت‏ها، تشويق‏ها و تهديدها و هزار عامل ديگر در ما مؤثر هستند.

 اينها را جمع مى‏كنيم سپس تنظيم مى‏كنيم و دسته‏بندى مى‏نماييم كه اين همه بت و اين همه معبود چند دسته هستند.

 در آيه‏ها مى‏بينيم كه اين بت‏ها گاهى هوى و نفس ما هستند، كه مى‏گويد: أَرَأَيْتَ مَنْ اِتَّخَذَ اِلهَهُ هَواه.¹

 و گاهى قدرت‏ها و طاغوت‏ها و خلقى هستند كه ما را به خويش مى‏خوانند. عبدواالطاغوت.² ان كان آباؤكم و ابناؤكم...³

و گاهى زيبايى‏ها و جلوه‏هاى دنيايى هستند كه ما را اسير مى‏سازد. الناس عبيدالدنيا.⁴ و زُيِّنَ للنّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ البَنِينِ و القَناطِيرِ المُقَنطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الفِضَّةِ.⁵

و گاهى شيطانى است كه وسوسه مى‏كند، نفس را تحريك مى‏نمايد و دنيا را جلوه مى‏دهد و تو را به هر طرف مى‏كشاند و بنده مى‏سازد. أَلَم أَعْهَدْ الَيْكُم يا بَني آدم أَن لاتَعْبُدُوا الشِّيطان.⁶

اينها، بت‏ها و معبودهايى هستند كه در ما جريان گرفته‏اند و ما را به بند كشيده‏اند. اينها واسطه‏هايى هستند كه ما را در خويش نگاه داشته‏اند.

 با فكر و ارزيابى ما، اينها مشخص مى‏شوند و شناسايى مى‏گردند كه چه مى‏دهند و چه مى‏گيرند و چه سود مى‏رسانند و چه كم مى‏كنند.ص۴۸-۴۷

 

.....كسانى كه شغل ثابتى براى خود دارند، نمى‏توانند دستورهاى تغيير دهنده را بپذيرند.

 بايد با نقش ثابت و بدون هيچ گونه پيش جستن و شغل ثابت گرفتن، آماده‏ى دستور بود و مهم‏ترها را مشخص كرد تا بتوان ولايت را پذيرفت.ص۵۶

 

.....خشنودى ما از آنها به خاطر اين است كه حساب نمى‏كنيم چه از دست مى‏دهيم، در حالى كه خسارت تنها با ثروت و قدرت و لذت، حساب نمى‏شود كه انسان خودش در اين وسط بايد حساب شود، كه سرمايه‏هاى او هم نمودار كننده سود و زيان او هستند.ص۶۱

 

.....

داستان آنهايى كه جز خدا تكيه‏گاهى گرفته‏اند همچون داستان عنكبوت است كه براى خودش تكيه‏گاه و خانه‏اى گرفته است. سست‏ترين خانه‏ها، خانه‏ى عنكبوت است. كاش مى‏دانستند.

 اين قرآن است كه انسان را با معبودهايش مقايسه مى‏كند و ارزش و قدرش را نشانش مى‏دهد كه: أَتَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ. آيا آنچه كه ساخته‏ى خود توست و حتى به خاطر توست مى‏پرستى.

 و باز اين قرآن است كه اين معبودها را با خدا مقايسه مى‏كند و تو را به چهار تكبير كه در اذان مى‏گويى مى‏كشاند. تو خدا را از هوس‏هاى خودت، از جلوه‏هاى دنيا و از حرف‏هاى خلق و از وسوسه‏هاى شيطان بالاتر مى‏بينى و به او روى مى‏آورى و به شهادت توحيد مى‏رسى و او را حاكم مى‏گيرى.ص۶۵-۶۴

 

کتاب صراط (دیداری تازه با قرآن) اثر استاد علی صفایی (ره)عین.صاد را از اینجا دانلود کنید.

 

از کتاب تو می آیی

...... پس انتظار نه احتراز، نه اعتراض، كه آمادگى و سازندگى و تقدير و تدبير و تربيت و تشكّل جديد را در دامان خويش دارد. ما در بحث ريشه‏هاى انتظار، بيشتر از اين به وسعت اين مفهوم مى‏رسيم و با سطح اعتراض و شكل‏هاى اعتراض و آماده‏باش و سازندگى‏هاى گسترده، لااقل آشنا مى‏شويم.

 روح انتظار با دستيابى به امن و رفاه و رهايى كه آرمان‏هاى انسان معاصر و شايد خود ما هم باشد، آرام نخواهد گرفت و كسانى كه همراهى حجّت و معيّت محمّد و آل محمّد را مى‏خواهند نمى‏توانند تا اين سطح قرار بگيرند و تا اين حدّ آرام باشند، كه انسان معاصر چه بسا بتواند با تكيه بر علم و عقل و عرفان، بدون نياز به وحى و مذهب تا اين مرحله گام بردارد و با عقل جمعى و روح جمعى و غريزه‏ى جمعى به اين مهم نائل آيد. پس ما كه از ضرورت وحى و اضطرار به حجّت و انتظار حجّت دم مى‏زنيم بايد از اول حساب را روشن كنيم و سنگمان را حق كنيم. چون ما مدعى هستيم كه آدم براى بيشتر از هفتاد سال برنامه‏ريزى شده و معتقد هستيم كه بافت و ساخت انسان و جهان با اين سطح از رفاه و امن و رهايى سازگار نيست. تحول نعمت‏ها و محدوديت‏ها و خودآگاهى و مرگ‏آگاهى، آدمى را در متن رفاه، راحت نمى‏گذارد و در شب عروسى به فكر عزا و بارهاى سنگين فرداها مى‏اندازد.

 اگر ما مسأله‏ى قدر و استمرار و ارتباطهاى حتى محتمل و پيچيده با عوالم مشهود و غيب را در نظر بگيريم و اگر ما براى اين وسعت طرح و تدبير و تربيت و تشكّل را دنبال كنيم، ناچار انتظار ما از حجّت و انتظار ما براى حجّت شكل ديگرى مى‏گيرد و انتظار ما در جايگاه خويش مى‏نشيند.ص۱۳-۱۲

 

......ريشه‏هاى انتظار

 ريشه‏ى ديگر انتظار در ساخت و بافت انسان بيشتر طلب و ساخت و بافت جهان چهار فصل و متحوّل نهفته است.

 آدمى دلى دارد كه با شهادت اين عالم تأمين نمى‏شود، كه دل آدمى بزرگتر از محدوده‏ى اين زندگى است. و همين دل بزرگ، گرايش به غيب را دارد. و همين گرايش به غيب انتظار را مى‏آورد، كه در واقع ربط ايمان و غيب و انتظار است.ايمان به غيب بر چهار عامل تكيه دارد كه دو تاى آن معرفتى و شناختى است:

 يكى شناخت قدر و اندازه‏ى وجودى انسان كه به ارزش‏هاى جديد و هدف‏هاى جديد و به برنامه‏ريزى و تقدير جديد و تدبير و مديريت جديد و تربيت و آموزش جديد و تشكّل و سازماندهى جديد، مى‏انجامد.

 ديگر، شناخت و يا احتمال دنياهاى گسترده‏تر و احساس محدوديت و تنگنا در اين دنياى موجود. كسى كه از وسعت دنياها خبر مى‏شنود آرام نمى‏گيرد و هجرت مى‏نمايد.

 عامل سوم، كنجكاوى و احساس بى‏قرارى آدمى است كه سر از پنجره‏ى هستى بيرون مى‏آورد و بر ديوارها مى‏كوبد تا حصارها را بردارد.

 عامل چهارم، انفجار نيروهاست. شبيه حالتى كه اوايل بلوغ براى جوان روى مى‏دهد؛ كه مشت بر ديوار مى‏كوبد و با هر چيزى درگير مى‏شود و چه بسا كه نمى‏داند چه اتفاق افتاده ولى رويش جديد و تپش جديدى را زير پوست و همراه هر ذره ذره‏ى وجودش احساس مى‏كند.

 اين تلقى از انسان، او را به غيب، به روز ديگر، به الله و به وحى و به حجّت گره مى‏زند و انتظار را تفسير جديد و عميقى مى‏كند، كه حتى در متن رفاه و عدل و در متن سامان و فراغت، آدمى را بى‏قرار و منتظر مى‏سازد و در متن نظام نوين جهانى و با دستيابى هر فردى به سيستم‏هاى پيشرفته، باز او را به غربت، به ديوار و حتى به التهاب و دلهره گره مى‏زند. چون مى‏داند كه از اين همه رفاه و عيش و راحت بايد جدا شود، كه تحول نعمت‏ها و تحول حالت‏ها را مى‏شناسد و محول الحول و الاحوال¹ را مى‏بيند.ص۱۵-۱۴

 

.....ادب انتظار

 كسى كه انتظار تولد فرزندى عزيز و يا مهمانى محبوب را دارد، بى‏تفاوت، بى‏خيال، بى‏توجه و بى‏مسئوليت نيست.انتظار، در حالت و در رفتار و عمل تأثير مى‏گذارد و منتظر، آدابى را ناخواسته و حتى بى‏توجه دنبال مى‏كند.

 توجه،

 عهد،

 انس،

 توسل

 و آماده باش از منتظر جدا نخواهد شد.

 

توجه

 روى آوردن و وجاهت يافتن در مفهوم توجه و وجاهت نهفته است و در باب تفعّل، به خود بستن و تمرين كردن هم اضافه مى‏شود.

 چه مى‏شود كه به دلدار، به قبله و به بت و محبوبى روى مى‏آوريم؟ اين يك سؤال. و چگونه مى‏شود كه با اين توجه، وجاهت بگيريم و آبرومند شويم؟ اين هر دو سؤال در بررسى توجه دخالت دارد.

 آنچه كه باعث مى‏شود تا به دلدارى روى بياوريم، تجربه‏ى جمال و جلال و كمال و تجربه‏ى محبّت و عنايت اوست. سپس مقايسه‏ى دلدارها با هم و مقايسه‏ى دلدار با خويش، زمينه‏اى براى انتخاب و ترتيب اهميت‏ها مى‏شود. ص۱۸-۱۷

 

....توجه به مهدى كه در اين دعا مى‏خوانيم؛ انا توجّهنا و استشفعنا و توسّلنا بك الى اللّه، از آنجا شكل مى‏گيرد كه ما محبوب‏هاى ديگر و رهبران ديگر را تجربه مى‏كنيم و به ضعف‏ها و محدوديت‏ها و يا پستى‏ها و زشتى‏هاى آن‏ها راه مى‏يابيم. و از آنجا شكل مى‏گيرد كه مى‏بينيم ديگران ما را براى خويش نردبان مى‏خواهند و از ما پل مى‏سازند. نمى‏خواهند كه ما با كارهامان رفعتى بگيريم، كه؛ مى‏خواهند كارها پيش برود و سامان بگيرد. و از آنجا شكل مى‏گيرد كه مى‏بينيم ديگران ما در دست‏هاى كوچك و آلوده و حتى پاك آن‏ها، جا نمى‏شويم و در حوض كوچك آن‏ها جايى نداريم.ص۱۸

 

.....  توجه به مهدى اين رشد و توسعه را مى‏طلبد. كسى كه سر در لاك تعلق‏ها و بت‏ها دارد، نمى‏تواند به مهدى روى بياورد و نمى‏تواند كه همراه حجّت بيايد و نمى تواند كه دوام بياورد. از ميان راه مى‏بُرّد و به خاطر تعلق‏ها مى‏ماند.

كسانى كه همراهى  و معيت ولىّ را مى‏خواهند و دعا مى‏كنند: واجعل لى مع الرسول سبيلا، خواسته‏اى بالاتر از كسانى دارند كه راهى به سوى رسول مى‏خواهند و مى‏گويند: واجعل لى الى الرسول سبيلا. راهى به سوى رسول يافتن،با همراه رسول ماندن و از او جدا نشدن و در چند راهى خواسته‏ها از او نبريدن، برابر نيست. همراهى رسول، همراهى در اهداف را مى‏خواهد. و من كه به هدف‏هايى كوتاهتر از اهداف رسول دل بسته‏ام، ناچار از رسول جدا مى‏شوم. ناچار از ولى جدا خواهم شد، همانطور كه آن سوار در عصر عاشورا و در هنگام تنهايى حسين از او جدا شد، و سوار بر اسبى كه در ميان خيمه‏ها پنهان كرده بود و آن را از تيرها و نيزه‏ها محفوظ داشته بود، به تاخت از حسين رو بر گرفت و توجيه هم داشت كه با حسين بر نصرت او بيعت كرده بود و در چنين شرايطى ديگر نصرتى كارآمد نيست و مرگ است و شهادت. پس بايد به سوى زندگى رفت و براى خوردن و خالى كردن و مشك كثافت را به هق كشيدن، سواره تاخت برداشت و خيمه‏ى زندگى تكرار را برافراشت.ص۱۹

 

.....توجه به مهدى تجربه‏ى بن بست‏ها و احساس تنگناها را مى‏خواهد. براى كسى كه هنوز دنيا وسعت دارد، در خيمه‏ى مهدى جايى نيست. و براى كسى كه اهدافى حتى تا سطح آزادى و عدالت و عرفان و تكامل دارد، براى همراهى و معيّت مهدى ضمانتى نيست كه در منفرق الطرق و بزنگاه‏ها، اسب‏ها و مركب‏هاى آماده شده، ما را جايى مى‏خواند و به زندگى دعوت مى‏نمايد.ص۲۰-۱۹

 

.....اللهم اجعلنى عندك وجيها بالحسين ...

براى كسى كه وجاهت و آبرو را در حوزه‏ى خانواده و فاميل و شهر و منطفه و مملكتى و يا تمام زمين مى‏خواهد، وسيله‏هاى وجاهت مى‏تواند محبت و بخشش و خدمت و شهرت و طرفداران و هواخواهان و تأثير و تبليغات باشد. اما براى كسى كه از حوزه‏ى زمين فراتر مى‏رود و عظمت در آسمان‏ها و وجاهت عندالله و در حضور حق را خواستار مى‏شود، وسيله‏ى وجاهت هم متفاوت خواهد شد و ديگر نمى‏تواند به وسائلى در سطح خانواده و بستگان و همشهرى‏ها و هموطن‏ها و اهل خاك دل خوش كند. كه وجاهت در حضور او و در محضر او براى كسانى است كه با سر رفته‏اند و جام را تا آخر نوشيده‏اند و توجه از غير او برداشته‏اند و به وفا راه يافته‏اند ... و يا با وفاداران و سرافرازان پيوندى بسته‏اند و رشته‏اى در ميان رشته‏ها انداخته‏اند.ص۲۰

 

.....  توسّل

 بايد مهم را فداى مهم‏تر كرد و از آن براى رسيدن به اهميت‏ها وسيله ساخت. ولىّ، وسيله‏ى هدايت و قرب و لقاء و رضوان است. حال اگر از ولىّ، كار زمين و زراعت و تجارت را بخواهى، نمى‏گويم كه بهره نمى‏گيرى، ولى بهره‏ى بيشترى را از دست مى‏دهى. از ولىّ بايد كارى را خواست كه از ديگران ساخته نيست؛ كارى كه از تجربه و علم و عقل و غرايز فردى و جمعى ساخته است، نياز به اين وسائل هدايت و قرب ندارد. كه استاد ما مى‏گفت: كار مرجع، ساختن مسجد و مدرسه و بيمارستان و ... نيست، اين‏ها كارهايى است كه از يك ثروتمند هم ساخته است. كار مرجع، تربيت عالمِ عادلِ عاقل است و اين كارى است كه از ثروتمندان و از ديگران ساخته نيست. بايد به هر كس در كارى كه براى آن ساخته شده و خلقت يافته توسل جست و بهره گرفت و از امكانات و نيروها، بى‏حساب و كتاب و با چشم بسته، برنداشت كه چه بسا  توسّل‏ ها، اهانت  باشد و هتك حرمت باشد  و باعث دورى و  محروميّت  باشد.ص۲۳-۲۲

 

.... عشق شكل گرفته

 عشق از نياز بر مى‏آيد. اما كدام نياز؟

 راحت‏تر بگويم: عشق خود نياز است، اما نياز به تبديل شدن و به اين‏گونه از بن‏بست رهيدن، از خود خلاص شدن و به معشوقى كه بالاترش يافته‏اى پيوستن و با او ماندن. چون هنگامى كه بودن تو، ماندن است و ماندن تو، مرگ است و گند است، بايد اين بودن، از بن‏بست ماندن نجات بگيرد. بايد در راهى بيفتد و جهتى بيابد. اين نياز، عشق است و عشق از اين نياز برخاسته.

 و اين عاشق است كه به راحتى مى‏تواند خودش را بدهد، كه  خودِ برترى را به دست آورده است. مى‏تواند فناء شود كه وسعت بزرگ‏ترين را شناخته است؛ وسعتى كه وجودش در آنجا حصار است و ديوار است و قلعه است و فرو ريختنش، بيشتر شدن است و بزرگ‏تر شدن است و باقى ماندن است و از بن‏بست رهيدن و ادامه يافتن.

 آنچه ما با نام عشق امام با آن مأنوس شده‏ايم و به آن دل بسته‏ايم، عشق نيست و اين نياز ادامه يافتن و حركت كردن نيست، كه نياز به سرگرم شدن و تنوع داشتن است.

 آنچه ما در برابر امام داريم هنوز تا اين عشق فاصله دارد. ما از امام نه خودش و نه خودمان، كه خانه و زندگى را مى‏خواهيم و از او به جاى مغازه و بيل و كلنگ استفاده مى‏كنيم. ما بيشترها را فداى كم‏ترها كرده‏ايم. و اين است كه عشق نيست بازى است. مثل بازى بچه‏هايى است كه متكاها را زير پايشان مى‏گذارند، تا به عروسك‏هايشان برسند و همين كه رسيدند، فرار مى‏كنند.  سوداگرى است مثل سوداگرى آن رند كه مى‏گفت حيف است كه انسان از غير امام چيزى بخواهد. در حالى كه حيف است از امام، غير از امام، چيزى بخواهيم. ما از امام، امامت را مى‏خواهيم و اين عشق ماست و از او وسيله‏ى راه يافتن و جهت گرفتن مى‏سازيم و اين توسل ماست. جز اين عشق و توسل، ظلم است، جفاست.

 امام وسيله است، براى چه؟ براى نان و آب و زن و فرزند؟

 اين‏ها كه وسيله‏هايى ديگر دارند. او وسيله‏ى رسيدن است، جهت يافتن است، حركت كردن است. پس توسل به او، به كار گرفتن او در جايى است كه جايگاه اوست و در خور اوست. از او بايد حركت، جهت و هدايت گرفت. او را براى اين كارها گذاشته‏اند.

 توسل به امام اين نيست كه از او به جاى دست و پا و بيل و كلنگ كار بكشيم و او را وسيله‏ى هوس‏ها و پل توقع‏ها بسازيم.

 آيا اين است توسل؟

 و اما عشق ما بازى است، سوداگرى است، نيازهاى پايين و محدود است، ماندن است نه جهت يافتن و رفتن. ما مى‏خواهيم از معصوم به سمت خود بكشيم، در حالى كه آنچه با ما باشد و با ما بماند فناء است، گند است؛ "ما عندكم ينفد، آنچه پيش شماست تمام مى‏شود. آنچه با آن‏هاست باقى است؛ و ما عنداللّه باق".

آنچه با خداست باقى است، پس ما بايد خود را به آن طرف بكشيم. تجارت اين است كه از دست رفته‏ها را به دست بياوريم و فانى‏ها را به بقاء بسپاريم. و اين است كه عشق ما بازى است. مى‏گوييم اگر ندهيد قهر مى‏كنيم مى‏رويم، پس آنچه نداده‏اند براى ما مهم‏تر از خود آن‏هاست كه به خاطر آن، با خودشان قهر كرده‏ايم و از آن‏ها دست شسته‏ايم.

 عشق‏هاى ما، يا بازى است و يا عشق خام است، عشق پوچ است، عشقى است كه هنوز با حادثه‏ها شكل نگرفته و در كوره‏ها رنگ نباخته و پر و سرشار نگشته و تبديل نشده و ميوه نداده است. مى‏گوييم مى‏خواهيم امام را ببينيم و اين يك عشق است، ولى باز نشده و شكل نگرفته.

 عاشق مى‏خواهد راحت معشوق را فراهم كند، نه راحت خودش را، چون راحت خودش، همان راحت محدود و مانده و فانى است.

 پس بايد تو كارهايى كه به عهده‏ى امام است، عهده‏دار باشى. مالك، على را نمى‏گرفت كه بايست تا اندامت را ببينيم، كه مى‏رفت تا رنج على را كم كند و سنگينى على را بردارد، حتى اگر فرسنگ‏ها از او دور شود و سال‏ها او را نبيند، كه آن‏ها در جدائيشان باهمند و جمعند، ولى ديگران در جمعشان هم از على جدايند.

 عشقى كه شكل بگيرد، حركت مى‏شود، شورِ ديدنى كه شكل بگيرد، كوشيدن مى‏شود. شايد امروز اگر بشنوى كه امام در صد كيلومترى است آرام نگيرى و بدوى، ولى هنگامى كه پخته شدى اگر هم بدانى امام در بيست مترى تو است جرأت رفتن ندارى، كه مبادا وجود تو، حضور تو، نگاه تو، حركت دست و پاى تو، بى حساب باشد و رنج امام.

 اين‏جاست كه عشقت چندين برابر شده، ولى راه افتاده و شكل گرفته و مصرف شده و دست و پا و فكر و خيال و زبان و كلام تو را كنترل كرده است و به تو ظرفيت داده، كه بار بكشى، نه اين‏كه خودت بار باشى. تو براى آن‏هايى، نه بر آن‏ها. كه، گفته‏اند: كونوا لنا زينا و لا تكونوا علينا شينا؛

 زينتى براى ما باشيد، نه ننگى بر ما.

 راستى چقدر فاصله است ميان عشق‏ها و ميان نيازها. و چقدر زيباست، چقدر عظيم است، عشقى كه شكل گرفته و پيچيده شده و گره خورده؛ "كزرع اخرج شطأه فاستغلظ فاستوى على سوقه". اين چنين زرعى و رويشى است كه كشاورز را دلشاد مى‏كند،"يعجب الزراع". و اين چنين عشق شكل گرفته‏اى است كه دشمن را مى‏شكند و غيظ در گلو مى‏آورد."ليغيظ بهم الكفار".² و گر نه ما همگى خود براى شكستن امام، وسيله هستيم. ما خار چشم و استخوان گلوى او هستيم، اما مالك‏ها هستند كه عشقشان شكل گرفته و حركت شده و معلى‏ها هستند كه عشقشان تبديل شده و به تسليم رسيده. و آن درختان تنومند تشيع هستند كه آن باغبان‏ها را دلشاد مى‏كردند و به اعجاب وا مى‏داشتند، كه از نسيم سبك‏تر و رام‏تر بودند. در حالى كه طوفان‏ها را هم به بازى مى‏گرفتند و كوه‏ها را هم بيستون مى‏ساختند.

اين درخت عشق است كه ميوه مى‏آورد و مهره مى‏سازد و ياور تهيه مى‏كند.آن ضرورتى كه از طرح انسان در هستى بر مى‏خاست، امامت را مطرح مى‏كند. و همين ضرورت، عطش و نياز به امام را در تو شكل مى‏دهد. و اين عطش شكل گرفته و اين عشق مبدل، تو را به تهيه‏ى زمينه‏هاى آن حكومت، در آن وسعت و با هدف بزرگ بالاتر از آزادى و عدالت و رفاه و تكامل، وا مى‏دارد.

 اين‏جاست كه قلب مالك كه از عشق على سرشار شده، او را به جدايى از على، كه از جانش بيشتر احساسش مى‏كند، دستور مى‏دهد. مالك مى‏رود، ولى در اين جدايى با على جمع است و هماهنگ است.

 خنك آن‏ها كه در جدائيشان با هم بودند...

 بيچاره ما كه در جمعمان ناهماهنگيم....

کتاب تو می آیی اثر استاد علی صفایی (ره)عین.صاد را از اینجا دانلود کنید.

 

ادامه مطلب...

 

از کتاب رشد (دیداری تازه با قرآن)

 ....دل‏هاي كه بر اساس اهميت حادثه‏ها، كارها را، رده‏بندى  کرده‏اند،  در حاليكه  هزار كار  دارند،  بيش  از يك  گرفتارى برايشان نيست. چون در يك لحظه، گرفتارى ما، فقط مربوط به آن كار و آن  حادثه‏اى است كه  اهميت زيادترى  دارد و ضرورت بيشترى. اگر تمام كارها را انجام بدهيم و اين يك كار، بماند، كارى انجام نداده‏ايم و بار خود را نگذاشته‏ايم و اگر آن يك كار را، فقط همان را، بياوريم، ديگر حرفى براى ما نيست و باز خواستى نيست. و همين است كه ديگر سيل حادثه‏ها و انبوه كارها، ما را خُرد نمى‏كند و به بازى نمى‏گيرد.

 آنها كه با معيار اهميت و ضرورت، به نظم رسيده‏اند و سازمان گرفته‏اند، اينها در بن بست نمى‏مانند و در درگيرى‏ها نمى‏شكنند و بازيچه‏ى عجله‏ها و شتاب‏ها نمى‏شوند و در بحرانى‏ترين لحظه‏هاى تاريخ و همراه درگيرى‏هاى مستمر، قدرها و حدها را در نظر دارند و هر كلمه و هر كار و هر فكرى را در جايگاه خويش مى‏گذارند و در نتيجه مى‏توانند از كلمه‏ها و طرح‏ها و فكرهايى كه دور از شتاب‏ها و عجله‏ها و همراه قدر و حدى هستند، بهره بگيرند.ص۱۴-۱۳

 

..... واژه‏هاى قرآن

 ما، در قرآن به كلمه‏هايى برخورد مى‏كنيم. اين كلمه‏ها در زبان ما، در گفت‏وگوهاى روزمره‏ى ما هم جريان دارند و در نتيجه بحران شروع مى‏شود و گره‏هاى كور، سبز مى‏شوند، چون ما به برداشت‏هايى دست مى‏زنيم كه از عادت‏هاى ما مايه مى‏گيرند.

 ما به هر كس كه ساده و جانماز آبكش بود، مؤمن مى‏گفتيم و به هر كس كه از ما كنار مى‏كشيد و لب به جام ما نمى‏زد، متقى مى‏گفتيم و هر كس كه دست و دل باز مى‏شد، محسن مى‏گفتيم و هر كس كه رام مى‏گرديد، صابر مى‏گفتيم و هر كس كه دهانش همراه تسبيحش باز و بسته مى‏شد، ذاكر و شاكر مى‏گفتيم. ما به اينگونه با مؤمن و متقى و محسن و صابر و شاكر و ذاكر و ... عادت كرده بوديم و اكنون كه با قرآن و آن كلمه‏هاى دقيق و تيپ‏هاى مشخص برخورد مى‏كنيم، باز همان‏ها را مطرح مى‏كنيم و همان‏ها را مى‏فهميم و يا بهتر بگويم نفهميده با آنها بازى مى‏كنيم و بر آنها ستم مى‏نماييم. اين ستم از آنجا شروع مى‏شود كه ما بدون رسيدن به معنى و مقصود، به كلمه‏ها و لفظها رسيده‏ايم و با الفاظ خالى اُنس گرفته‏ايم و آنها را در برخوردها به رخ يكديگر كشيده‏ايم.

 اگر ما با حركت فكرى همراه مى‏شديم و در خود مى‏جوشيديم و مطلب‏ها و مفهوم‏ها را درك مى‏كرديم و آنگاه در به در، به دنبال كلمه‏ها مى‏گشتيم، در آن لحظه كه به يك كلمه مى‏رسيديم، از آن بهره مى‏گرفتيم و همچون تشنه‏هاى به آب رسيده، كلمه‏ها را قطره قطره مى‏چشيديم و جذب مى‏كرديم.

 ما پيش از آنكه تشنه شده باشيم، نوشيده‏ايم و پيش از آنكه به اشتها آمده باشيم و با سؤال‏ها گلاويز شده باشيم، خود را تلنبار كرده‏ايم و پيش از آنكه به معناها دست يافته باشيم، به كلمه‏ها رسيده‏ايم و اين است كه باد كرده‏ايم و با آنكه زياد داريم، مريض و بى‏رمق هستيم و به امتلاء ذهنى و پرخورى فكرى دچار شده‏ايم.

اسفناك اينكه، اين بيمارى و اين پرخورى، همه گير شده و اسفناك‏تر اينكه، اين بيمارى در ابتدا به عنوان يك افتخار و نشانه‏ى سلامتى و روشنفكرى هم قلمداد مى‏گردد، اما رفته رفته سنگينى و خستگى و ضعف ذهنى را به دنبال مى‏آورد و روشنفكر تلنبار شده را به بن بست مى‏رساند. 

اينها با اينكه خيلى دارند، فقير هستند، چون پيش از سؤال، به جواب‏ها رسيده‏اند و پيش از عطش، به آب.

 دواى اينها، همان طرح سئوال‏هاى بنيادى است كه بتواند به تفكرات آنها سازمان بدهد، تا بتوانند با تفكرات سازمان گرفته، به مطالعات خويش سر و سامانى بدهند و آن را هضم كنند و شيره‏كشى نمايند.

 هيچ چيز بى‏حاصل‏تر، از اين مطالعات دستورى و كتاب خواندن‏هاى پيشنهادى نيست، كه پيش از طرح سئوال و جوشش پرسش‏ها، گريبان‏گير تازه راه افتاده‏ها و نو مسلمان‏هاى شعار زده مى‏شود.

 كسانى كه مى‏خواهند ديگرى را به راهى و به تفكراتى و به مطالعاتى وادار كنند، ناچارند كه زودتر زمينه‏ها را فراهم سازند و تشنگى را در طرف بريزند و تنور را داغ كنند و سپس نان بچسبانند و مطالبى و كتاب‏هايى را در دسترس بگذارند.

 اينگونه، حرف‏ها و طرح‏ها زودتر جذب مى‏شوند و كلمه‏ها زودتر مفهوم مى‏شوند و در عمل شكل مى‏گيرند و در خارج پياده مى‏گردند.ص۱۸-۱۵

 

..... در حالى كه براى شناخت اينكه براى چه هستم، بايد بدانم با چه چيزهايى هستم. از وسائلى كه در يك اطاق هست مى‏توان كشف كرد كه اين اطاق براى چيست و براى چه آفريده شده. از استعدادها و نيروهاى انسان هم مى‏توان كشف كرد كه او براى چيست و براى چه آفريده شده است.

 براى من از سال‏هاى دور اين سئوال كه براى چه هستم طرح شده بود و به جواب بسته بندى شده‏اش هم رسيده بودم و با شور و حال مى‏شنيدم براى تكامل، تا اينكه دوره‏ى نقادى و عصيان‏گرى شروع شد و حرف‏هاى سربسته به تحليل رسيدند و در برابر سؤال‏ها، با حلم و تأنى، كار تحليل آغاز گرديد.

 در اين دوره بود، كه به اين نكته رسيدم كه انسان در يك مرحله خودش را كشف مى‏كند و در يك مرحله، اين معدن را استخراج و تصفيه مى‏كند و در يك مرحله به استخراج شده‏ها و آهن‏هاى تصفيه شده، شكل مى‏دهد و آنها را به صورت ماشين‏ها و ابزارهاى گوناگون در مى‏آورد و به تكامل مى‏رساند. ولى مسأله در همين‏جا خلاصه نمى‏شود كه پس از شكل گرفتن و به تكامل رسيدن، نوبت رهبرى كردن و جهت دادن به ماشين‏هاى تكامل يافته، مى‏رسد.

 به اينگونه بود، كه يافتم انسان براى مسأله‏اى بالاتر از شكل گرفتن و تكامل يافتن بايد بكوشد، چون تنها اين كافى نيست كه شكل بگيريم و در ابعاد وسيع ماده و معنا تكامل پيدا كنيم، زيرا با اين تكامل يافتن، مسأله‏ى بن‏بست و عبث و پوچى زودتر پيش مى‏آيد و عميق‏تر، مطرح مى‏گردد.

 كسى كه بهترين ماشين را و شكل گرفته‏ترين وسيله‏ها را و تكامل يافته‏ترين مركب‏ها را با خود دارد مسأله‏ى بن‏بست و ترافيك و محدوديت‏ها را بيشتر احساس مى‏كند و عميق‏تر مى‏فهمد.

 انسانى كه در دو بُعد ماده و اخلاق شكل گرفته و به تكامل رسيده، اما جهت ندارد و راه ندارد، به بن‏بست و عبث و پوچى عميق‏ترى گرفتار خواهد شد و اين بن‏بست و عبث و پوچى¹ را ديگر نمى‏توان با عرفان شرق هم درمان كرد و با هيپى‏گرى مداوا نمود، چون اين عرفان، خود يك نوع تكامل براى استعدادهاى عظيم‏تر انسان است كه پس از شكل گرفتن و تكامل يافتن، بايد به دنبال راهى بزرگ‏تر براى حركت كردن و جهتى برتر براى دويدنش بود.

 براى اين انسان مسأله‏ى جهت و صراط و مركب‏ها و رهبرى‏ها و روش حركت و منزل‏ها، مطرح مى‏شوند و تنها استعدادهاى تكامل يافته در دو بُعد ماده و اخلاق مسأله‏اى را حل نمى‏كنند.

 آن لحظه‏اى كه انسان فكر و عقل و دلش را مثل ابزارها و ماشين‏هايش شكل بدهد، آيا آن روز اين استعدادها شكل گرفته و به بن‏بست نشسته، بحران‏هاى بزرگترى را سبز نمى‏كنند؟

 انسان هنگامى آدم مى‏شود كه به استعدادهاى شكل گرفته‏اش جهت بدهد. براى اين انسان، مكتبى، مكتب مى‏شود، كه جهت حركت و صراط و روش حركت و ...را به او ياد بدهد و بياموزد، بدون آنكه او را مسخ كند و او را در راه بغلطاند و يا بغل بگيرد.

 با اين ديد بود كه آيه‏هاى اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ،اِنَّ اِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى و آيه‏هاى  اِهْدِنَا الصِّراطَ وَ اِنَّكَ تَهْدى الى صِراطٍ مُسْتَقيمٍ  و آيه‏هاى مربوط به معاد و اينكه بهشت منزل است، نه مقصد و جَنَّات الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً، پيام‏هاى عظيمى همراه مى‏آوردند و نورهاى بزرگى بر سر راه مى‏ريختند.

با اين ديد و پس از اين حركت فكرى وقتى به دنبال جواب سؤال سابقم كه براى چه آفريده شده‏ام، قرآن رامى‏كاويدم، آيه‏هايى از قبيل، أَرادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَداً  و اِنّا سَمِعْنا قُرآناً عَجَباً يَهْدى اِلى الرُّشْد و يا وَ لَقَدْ آتَيْنا اِبْراهيمَ رُشدَه مِن قَبل  ووو روحم را به گونه‏اى گرفتند كه تمام عصيانم به تسليم رسيد و يافتم كه چگونه انسان پس از تشهد به تسليم مى‏رسد و يافتم كه اين تسليم از تمام عصيان‏هاى تاريخ عظيم‏تر است، كه در چنين تسليمى، تمام عصيان‏ها شكل گرفته‏اند و جهت گرفته‏اند.

 اين تسليمى است كه عصيان‏ها در آن به زنجير بسته‏اند و در راهند.

 قرآن كتابى بود كه به انسان، نه تكامل، كه رشد را هديه مى‏داد. يَهْدى اِلى الرُّشْدِ.

قرآن كتابى بود كه پس از شكل گرفتن، رهبرى كردن را مى‏آموخت، كه رشد، رهبرى كردن استعدادهاى تكامل يافته است.ص۲۲-۱۹

 

.... رشد، زياد شدن انسانى است كه به استعدادهاى تكامل يافته‏اش جهت مى‏دهد و آنها را از بن‏بست مى‏رهاند و به دنبال روش حركت و صراط و رهبرى مى‏افتد و ضرورت مذهب را مى‏يابد.ص۲۴

 

..... چرا رشد کنيم؟

چون استعدادش را داريم و چون نيازش را داريم وگرنه گرفتار بحران احتكار و تراكم استعدادها خواهيم شد و بيچاره‏ى نيازهاى عظيم.

 كسانى كه گندم‏ها را به خاك مى‏سپارند، آنهايى هستند كه وسعت خسيس زمستان را فهميده‏اند و نيازهاى عظيم را شناخته‏اند و مى‏خواهند، گندم‏ها را زياد كنند.

 آنها كه راه دراز و وقت كم را فهميده‏اند، مجبورند كه خود را زياد كنند و رشد بدهند.

 اينها زندگى و مرگ را به همين معيار مى‏سنجند، اگر زنده‏اند و اگر مى‏ميرند، به خاطر همين زياد شدن است.

 زندگى شان، تلاوت تكرار نيست و مرگشان، گم شدن و از دست رفتن و خودكشى نيست.

 انسان بايد انتخاب كند چه زيستن را و چه مردن را.

 و در انتخاب دنبال رجحان‏ها و اهميت‏ها و ضرورت‏هاست. هنگامى كه زندگى سازنده‏تر است، زندگى و آن لحظه كه مرگ، بارورترست، مرگ، انتخاب مى‏شود و اين است كه مرگ اينها، خود زندگى است و ادامه‏ى عالى‏ترى از حيات.ص۲۵-۲۴

 

......سرمايه‏ها

 انسان از سرمايه‏هايى سرشار است و با استعدادهايى همراه، از نيروهاى بدنى و عاطفى و غرائز فردى و اجتماعى و عالى گرفته تا مهم‏تر از اين همه يعنى نيروى رهبرى اينها و جهت دادن به اين همه استعداد.

انسان‏ها گرچه در سرمايه‏ها با هم تفاوت دارند اما در جهت دادن به اين‏ها و رهبرى اين‏ها همه با هم برابرند.

 هر كس از تضاد استعدادها برخوردار بود و هر كس بشر بود ناچار از اين جهت دادن و رهبرى كردن برخوردار است. خود اين استعدادها مهم نيستند و كارى كه با دست يا فكر يا نيروى عظيم خود انجام مى‏دهيم مهم نيست، بل مهم هدف و جهت اين كارهاست كه براى چه از اين‏ها بهره مى‏گيريم و در چه راهى آنها را به جريان مى‏اندازيم.

 با اين ديد ديگر اختلاف عمل‏ها و اختلاف استعدادها مسأله‏ى ظلم و بى عدالتى را به دنبال نمى‏كشد. چون حكمت بر اساس نيازهاى گوناگونِ افرادِ گوناگون تهيه مى‏كند، در حالى كه اين گوناگونى‏ها ملاك افتخار نيست و در حالى كه از هر كس به اندازه‏اى كه داده‏اند باز دهى مى‏خواهند و در حالى كه هنگام پاداش، نسبت سرمايه‏ها و سودها را مى‏سنجند، نه سرمايه‏ها را و نه سودها را.

 در حالى كه جهت اين نسبت و هدف اين كوشش را در نظر مى‏گيرند، كه: اِنَّما الاَعمال بالنِّيَّات و ليس للانسان الاّ ما سَعى  و لايُكَلِّفُ اللّه نَفْساً اِلاّ ما اتيهاص۲۸-۲۵

 

.....نيازها

 انسان، سرمايه‏هايى دارد. در فاصله تولد و مرگ بر روى اين سرمايه‏ها تجارت‏هايى انجام مى‏دهد.

و اين سرمايه را در بازارها و تيمچه‏هايى به جريان مى‏اندازد. ناچار بايد بهترين بازار و بهترين خريدار را بشناسد و بهترين ميدان سود آفرين را جولانگاه خود بسازد و از تجارت‏هاى خسارت‏بار بگريزد تا سرمايه‏هايش رشد كنند و توشه‏ى بى‏نهايتِ راهى را كه در پيش دارد فراهم سازد.

 ما از استعدادهاى عظيم انسان مى‏يابيم كه انسان بيشتر از اين محدوده‏ى هفتاد ساله است. انسان براى اين زندگى محدود به اين همه استعداد نياز نداشت، همان غرايز فردى و اجتماعى براى رفاه و نظم و عدالت زندگى هفتاد ساله، كافى بودند.

 ما از عظمت استعدادهاى انسان، ادامه‏ى او را مى‏يابيم و چون انسان از بى‏نهات سرمايه برخوردار است، پس بى‏نهايت ادامه خواهد داشت و براى اين بى‏نهايت راه بايد استعدادهايش را بارور كند و پاهاى نيرومندى پرورش دهد و مركب‏هايى بسازد، همان طور كه براى رسيدن به ماه، استعدادهايش را بارور كرد و مركب‏هايى تهيه نمود و راه‏هايى را پشت سرگذاشت.

 انسان بايد در اين محدوده‏ى هفتاد ساله پاهايى تربيت كند و مركب‏هايى بيابد و سرمايه‏هايى را زياد نمايد و توشه‏هايى براى بينهايت راه بردارد و سپس راهش را شروع كند و حركتش را دنبال نمايد.

 در اين دنيا پاها ساخته مى‏شوند و در آن مرحله راهها پيموده مى‏گردند. همه‏ى انسان‏ها در يك نقطه‏ى انحطاط قرار دارند و فقط با سرمايه‏هايى هستند و پاهايى، هر كس هر قدر كار بكند و راه برود بالاتر مى‏آيد، تا ثروت، تا قدرت، تا رياست، تا بهشت آب و نان و بالاتر مى‏آيد، تا آنجايى كه نهايتى ندارد و تا بر نمى‏دارد. و اين است كه على آن مرد راه فريادش بلند مى‏شود: آه مِن قِلَّةِ الزَّادِ و طُول الطَّريق،³ آه از توشه‏ى كم و راه دور. اگر هدف على، بهشت نان و آب بود و بهشت حوريان بود كه آن توشه‏ها كم نبود، با كمتر از اينها به آن همه مى‏رسند. على راهى دارد تا بى‏نهايت و اين است كه هر چقدر توشه بردارد چيزى نيست، چون هر مقدار در برابر بى‏نهايت، صفر است و هيچ است و كم است.

 آنهايى كه اين راه دراز را ديده‏اند و از اين استعدادهاى عظيم خبر دارند، اينها در فكر بازارى هستند و در جست‏وجوى خريدارى كه بيشتر سود بدهد و زيادتر بهره برساند و سرمايه‏ها را بارور كند كه مگر در اين راه به جايى برسند. اين‏ها شب و روز مشغولند و شب و روز مى‏كوشند، چون فرصتى ندارند. اين است كه بايد خوردن و خوابيدن و رفتن و آمدن، همه‏اش تجارت باشد و كار باشد و عبادت باشد و حركت باشد و پاى رفتن باشد.

اينها ديگر درنگى نمى‏كنند و آرام نمى‏نشينند و از بازى‏ها سر باز مى‏زنند. كسانى درنگ مى‏كنند و به بازى گرفتار مى‏شوند كه هدفى ندارند. وقتى كه ما بچه‏تر بوديم، مشتاق بازى و توپ بوديم، در انتظار مى‏نشستيم تا ما را به بازى بگيرند، تملق مى‏گفتيم تا را همان بدهند و قهر مى‏كرديم و دور مى‏شديم تا نزديك‏مان كنند، اما همين كه هدفى پيدا مى‏كرديم ديگر به توپ‏ها و بچه‏ها نگاه نمى‏كرديم، حتى اگر دعوت‏مان مى‏كردند، مى‏خنديديم و اگر دست‏مان را مى‏كشيدند، نق مى‏زديم و فرار مى‏كرديم. چرا؟ مگر توپ همان توپ نبود و بازى همان بازى محبوب نبود؟ چرا اينها همه‏اش همانها بودند، اما ما ديگر آن نبوديم، ما هدفى داشتيم و لباسى به تن كرده بوديم و مهمانى مى‏خواستيم برويم.

آه حالا مى‏فهمم كه چرا خيلى‏ها به توپ‏هاى بزرگتر و كره‏هاى زمين و ماه و خورشيد هم همان طور نگاه مى‏كنند و توپ بازى نمى‏كنند و اسير بازى نمى‏شوند. اينها كارى دارند و هدفى دارند و اين است كه مشغول نمى‏شوند و سرگرم نمى‏شوند. سرگرمى‏ها براى بى‏كاره‏هاست. بازى‏ها براى آواره‏هاست و آنها كه جايى دارند و آنها كه كارى دارند و آنها كه به مهمانى دعوت شده‏اند و لباس ضيافت پوشيده‏اند، ديگر با توپ‏ها و با بازيچه‏ها، كارى ندارند. اينها نه بازيگرند و نه بازيچه و نه تماشاچى. اينها رهرو هستند و به تحرك‏ها رسيده‏اند و از تنوع‏ها گذشته‏اند.

 اينها راه را مى‏بينند و وقت كم را مى‏بينند و اين است كه شب و روز مى‏كوشند و آرام ندارند.

 اين است كه همه‏ى خوردن و خوابيدن و حركت‏هاى بى‏حاصل‏شان بايد حاصلخيز بشود و بار بياورد.

 هيچ ديده‏ايد كه كسى خانه‏اى بزرگ ساخته باشد و در قرض مانده باشد، چگونه روز و شب مى‏دود و چگونه حتى درمهمانى‏هايش در جست‏وجوى كار خويش است.

 انسان بى‏نهايت سرمايه دارد و بى‏نهايت راه دارد و فقط هفتاد سال وقت براى تجارت، آنهم، نصفش خوراك و پوشاك و مسكن و نصفش مقدمات اينها، واى به روزى كه بقيه‏اش هم بشود، صرف نمايش دادن اينها كه ديگر سرمايه‏ها از دست رفته‏اند يا راكد مانده‏اند و احتكار شده‏اند و يا از دست رفته‏اند و زيان شده‏اند.ص۳۳-۲۹

 

 .......بازارها و خريدارها

 

 آن خريدارها هم مصرف كننده‏ى مفت هستند. سرمايه را مى‏بلعند، استعدادهاى مرا به بازى مى‏گيرند، چيزى بر آن نمى‏افزايند.

 هنگامى كه يك عمر براى دلم دويدم چه بازدهى دارد؟ هنگامى كه يك عمر براى هوس‏هاى مردم سوختم آنها به من چه مى‏دهند؟ جز چهار تا بارك اللّه و يك دقيقه كف زدن و چهار دقيقه سكوت.

 اگر اين خلق، از فرزندم گرفته تا زنم، تا پدرم، تا مادرم و ديگران به من چيزى دادند و برايم لذتى آوردند بايد بسنجم كه چه چيز از من گرفته‏اند. آيا اينها بيش از آنچه داده‏اند از من نگرفته‏اند؟ مغز من و دل من و عمر من به سوى آنها رفته، سرم شده مستراحشان و دلم شده انبار موجودها و بتخانه‏شان و عمرم شده چراگاه و جولانگاه‏شان، كه چى؟ خودم هم نمى‏دانم، فقط اسير عادت‏ها و هوس‏ها شده‏ام و از فكرم و سنجشم و اراده‏ام كارى نكشيده‏ام.

 فكرم فقط در حساب خانه و اجاره‏اش كلنجار مى‏رود و عقلم دخل و خرج را مى‏سنجد.

 و اراده‏ام در اين تكرار خوردن و خوابيدن و خوش بودن، گرفتار شده است. از خودم و سرمايه‏هايم مانده‏ام. اگر اينها را شناخته بودم، ديگر به كم قانع نمى‏شدم و اگر تجارت‏ها و سودها را محاسبه كرده بودم، هيچگاه دوبار ضرر نمى‏دادم و از يك سوراخ دو بار گزيده نمى‏شدم. من با اين همه پا، فقط تا توالت و آشپزخانه رفته‏ام و با اين همه سرمايه، فقط بوق حمام خريده‏ام، آن هم در دهى كه حمام ندارد و قدرت جذب اين همه بوق را ندارد.

من از خانه‏ى وسيع وجودم با قسمت‏هاى گوناگون و اطاق‏هاى متعدد، فقط به مستراحش چسبيده‏ام و به آن مشغول شده‏ام، در حالى كه بايد تمام اين اطاق‏ها منظم مى‏شد. همان طور كه دست و پا و موى و اندامم را منظم مى‏كنم و پرورش مى‏دهم، بايد دل و مغز و فكر و عقل و اراده‏ام و روحم را پرورش مى‏دادم و در جاى خود مى‏نهادم و در جاى خود به جريان مى‏انداختم.ص۳۷-۳۵

 

...... خسارت‏ها

 اين خريدارها چيزى ندارند. چيزى به من نداده‏اند و چيزى به من باز نمى‏گردانند و اگر لذت مى‏برم به خاطر اين است كه نمى‏دانم چه از دست داده‏ام. درست مثل آن پيرزال كه بشقاب عتيقه را با يك دست بشقاب گلى رنگ مبادله كرده بود و خوشحال بود و لذت مى‏برد، غافل از آن كه با همان بشقاب مى‏توانست صدهزار تا از همين‏ها را يكجا بخرد و درست مثل آن كودك كه اسكناس صدتومانى را با ده تا كاكائو عوض مى‏كند و زود در مى‏رود كه نكند طرف پشيمان شود و معامله را به هم بزند.

 ما امروز خوشحاليم كه خودمان را داده‏ايم و چند بارك اللّه و چند تا خانه و چند تا ماشين و چند تا فلان و بهمان گرفته‏ايم و فرار هم مى‏كنيم كه نكند طرف معامله را به هم بزند.

 غافل از اينكه ما را به بيش از اينها خريدارند. و غافل از اينكه اينها قيمت يك لحظه‏ى ما نيست. چه مى‏گويم، نه اينها كه تمام الماس‏ها و نفت‏ها و طلاها و نقره‏ها و تمام زمين و حتى تمام بهشت قيمت يك لحظه‏ى ما نيست. ما در يك لحظه مى‏توانستيم بيش از زمين و بيش از بهشت بدست بياوريم. مى‏توانيم به رضوان و لقاء دست بيابيم، كه: »رِضْوانٌ مِنْ اَللّه اَكْبَرُ«¹ اما در يك عمر به پشيزى قانع شده‏ايم و خوشحال هم هستيم. درست مثل اينكه طبيبى كه در هر ساعت، هزار تومان مى‏تواند بدست بياورد، يك سالش را به صد كيلو ذرت بفروشد، زهى زهى تجارت.

 راستى اين خريدارها چيزى به من نمى‏دهند، درست است كه اُناسيس و قارون در يك عمر گنج‏ها بدست آورده‏اند، اما با اين همه گنج، خودشان رشد نكرده‏اند، ثروت‏هاشان زياد شده اما خود را باخته‏اند و از دست داده‏اند. درست است كه علم من و ثروت من زياد شده اما خودم چى؟ من اسير اينها شده‏ام و مغرور به همين‏ها و اين اسارت و اين غرور علامت حقارت و كم شدن من است. اگر امير بودم، اگر بر اين همه حاكم بودم، اگر زياد شده بودم، من اينها را به راه مى‏انداختم اينها مى‏شدند پاى من، نه بار من، اينها مى‏شدند پل من نه سنگ راه من.

 على خودش زياد شد و ثروت‏ها را به راه انداخت، قارون‏ها ثروت‏هاشان زياد شد و خود را باختند.

 على ثروتمند زندگى كرد و اينها ثروتمند مى‏ميرند.

 على امير بود و اينها اسيرند، چون كه حقيرند و از دست رفته‏اند.

 من بايد كارى بكنم كه خودم زياد شوم و سرمايه‏هايم رشد كنند. فكرم و دلم و عقلم و روحم بارور شود.

 فكرم آگاهى‏هايى عظيم بگيرد و دلم عشق‏هايى بزرگ‏تر از خودم. عقلم اين ترازوى از دست رفته‏ام، دقيق‏تر شود و آزادتر شود و روحم اين وسعتِ به تنگى نشسته با آن عشق و با آن شناخت، به راه گسترده‏ى خودش آشنا شود.

 اين پاى نيرومند در اين اطاق تنگ، ورم كرده و آب آورده. اين موتور عظيم در اين دوچرخه‏ى بچه‏ها زنگ زنده و ماتم گرفته است، بگذار در سفينه‏ى خودش بِغُرَد و در پهناى گسترده‏ى خودش شنا كند.

اين خريدارها از دلم گرفته تا دل مردم تا جلوه‏ى دنيا و تا وسوسه‏هاى دشمن، همه‏شان پيسى گرفته‏اند و چيزى ندارند. مرا زياد نمى‏كنند، خودشان زياد مى‏شوند و از من مى‏ربايند و شاهكارشان اينكه فكر و محاسبه‏ى من راچنان مشغول كرده‏اند كه نمى‏فهمم چقدر بوده‏ام و چقدر باخته‏ام، درست مثل همان بابايى كه زن پتياره‏اش آنقدر مشغولش كرده بود كه فرصت طلاق دانش را نداشت.

 فكر من اسير كم‏ها شده. در حالى كه مى‏توانستم با فكرم، خودم و محرك‏هايم را بشناسم و با عقلم، سرمايه‏ها و بازارها و خريدارها را بسنجم. اگر فكر مى‏كردم، مى‏يافتم كه محرك‏هاى من، بايد از من عظيم‏تر باشند و از من بزرگ‏تر باشند.

 آيا دلم و دل خلق و جلوه‏هاى دنيا از من بزرگ‏ترند كه شب و روز، مرا مى‏چرخانند.

 اگر من در خودم و در اينها فكر كرده بودم، رشد مى‏كردم و بزرگ مى‏شدم و در نتيجه از اينها آزاد مى‏گرديدم، همان طور كه از تيله‏هاى ديروز و بت‏هاى كودكى و معشوق‏ها و دره‏هاى پيشينم آزاد شده‏ام. من بايد به سوى كسى مى‏رفتم كه از من بزرگ‏تر باشد.

 چه كسى بزرگ‏تر از من، جز حاكم بر من؟ من بايد با كسى معامله مى‏كردم كه چيزى داشته باشد، چه كسى داراتر از مالك من. من بايد سراغ بازارى را مى‏گرفتم كه قدرت جذب داشته باشد و چه بازارى وسيع‏تر از بازار آخرت؟ من بايد در راهى مى‏دويدم كه بن بست نداشته باشد و چه راهى بهتر از بى‏نهايت؟

 و اگر به سراغ ديگرى رفتم و در جاى ديگرى، ناچار به بن‏بست مى‏رسم و به ديوار و به عصيان و چه بسا بميريم و به تولدى ديگر دست نيابم و در اطاقى كه افتادن يك پرده آسمانش را مى‏گيرد مدفون شوم.

 اگر در بازار ديگرى معامله كردم، ورشكست مى‏شوم و خسارت مى‏بينم و اين خسارت نتيجه‏اى حتمى است در هر عصرى از عصرها؛ از عصر حجر گرفته تا عصر فضا و در هر دوره‏اى از دوره‏هاى زندگى، از كودكى و جوانى گرفته تا كمال و پيرى.

 وَالْعَصْر، به تمام اين دوره‏ها سوگند، اِنَّ الْاِنْسانَ لَفى خُسْرٍ، كه انسان با اين همه سرمايه در تمام دوره‏ها در خسارت مدفون است، چرا؟ چون سرمايه‏هايش رشدى نكرده و سودى نياورده است. درست است كه به ثروت، كه به قدرت، كه به علم رسيده است، درست است كه اينها زياد شده‏اند، اما خود انسان كم شده و اسير شده و اسارتش علامت حقارت است.

 و عامل اين خسارت، عصرها و دوره و محيطها نيستند، عامل خسارت خود انسان، خود اوست. عصرها مقدس هستند به دليل سوگندى كه خدا ياد مى‏كند. اين سوگند، به ما درس مى‏دهد كه عصرها و زمانه‏ها مقصر نيستند، اين انسان است كه خسارت را مى‏پذيرد. اين انسان است كه سرمايه‏هايش را به جريان نمى‏اندازد، از فكرش، از عقل و ميزان سنجش و ترازويش، براى خودش استفاده نمى‏كند. به يك ليوان آب بيش از خودش فكر مى‏كند، به دخل و خرج مغازه‏اش بيش از خودش مى‏انديشد. اين انسان است كه خودش را گم مى‏كند و در غفلت‏ها و جهالت‏ها، خودش را به كم مى‏فروشد. راستى كه انسان در تمام دوره‏هاى تاريخى و در تمام نظام‏هاى گذشته‏اش ضرر داده و به خسارت رسيده و در بن‏بست مانده است.

به سير مكتب‏ها نگاه كن و به جنگ‏هايى كه به بار آورده و به انسان‏هايى كه تا حد گاو، تا حد كندو، رشد نكرده‏اند و ايدآلشان همان كمون نهايى كندو است، در حالى كه براى اين زندگى كندويى به اين استعدادهاى عظيم انسانى نياز نداشتند.

 اين در دوره‏هاى تاريخى و در اعصار اجتماعى. در دوره‏هاى زندگى فردى هم همين طور، از پستانك و تيله و توپ و نمره تا دوست دختر و عشق و شهرت و قدرت و ثروت و رياست. انسان در تمام اين دوره‏ها خسارت داده، چون بيش از آنچه بدست آورده از دست داده است. معلومات و محفوظات و ثروت او زياد شده اما خودش از دست رفته است و استعدادهاى درونى او، فكر و عقل و دل و روح و عمر او همه از بين رفته‏اند و تاريك شده‏اند.

 خداوند در اين سوره چه زيبا شروع مى‏كند و چقدر عالى مقصر را نشان مى‏دهد و زمانه را تبرئه مى‏كند و عالى‏تر اينكه انسان را در پشت در نمى‏گذارد و با درد، به حسرت و آتش نمى‏اندازد، كه راه را باز مى‏كند و بازار را نشان مى‏دهد. پس از آنكه از سرمايه‏هاى او گفت‏وگوها كرده و به خاطر آگاهى او رسول‏ها فرستاده و پس از آنكه از طول راه او و نياز عظيم او سخن گفته و بر اين همه برهان نشان داده و بيان آورده است. اين كار قرآن است كه عظمت انسان و سرمايه‏هاى او را نشان مى‏دهد² و نياز عظيم انسان و طول راه او را نشان مى‏دهد³ و بازارها و خريدارها را ارزيابى مى‏نمايد⁴ تا انسان خود به تلاشى و كوششى برسد و گامى بردارد.ص۴۴-۳۹

 

.....جبران‏ها: نقش ايمان در رشد

 

 وَالْعَصْرِ اِنَّ الْاِنْسانَ لَفى خُسْرٍ، اِلاَّالَّذينَ آمَنُوا، در تمامى دوره‏ها انسان در خسارت است مگر آنهايى كه به هدفى و به عشقى رسيده‏اند و به آن سو گرويده‏اند. انسان مادامى كه هدفى ندارد آهسته آهسته راه مى‏رود و مى‏لنگد و حتى مى‏نشيند و مى‏پوسد، اما هنگامى كه كارى پيدا كرد حتى تا حد توالت رفتن و به مستراح رسيدن، آن وقت سرعت مى‏گيرد و مى‏شتابد و از تمام امكاناتش بهره مى‏گيرد.

 هدف‏ها و گرايش‏ها، ما را از ركود و احتكار نجات مى‏دهند، اما اين كافى نيست، چون پس از احتكار، جهنم اسراف در سر راه است.

 هر هدفى تا اندازه‏اى استعداد ما را به كار مى‏كشد و سرمايه‏هاى ما را بارور مى‏كند، بايد در انتخاب هدف سنجيد و انديشيد تا هدفى بيابيم كه تمام استعدادهاى ما را بارور كند و تمام نيروهاى نهفته و پاهاى پنهان ما را بيرون بكشد.

 انسان به خاطر معشوق مى‏دود، هر چقدر معشوق عظيم‏تر و ارزنده‏تر باشد ناچار حركت و كوشش‏اش و در نتيجه سود او زيادتر خواهد شد.

 بايد در انتخاب هدف سنجيد كه به سوى چه كسى رو بياوريم، به سمت چه هدفى بگرويم و به چه مقصدى مؤمن شويم. ايمان يعنى گرايش، گرايش به سوى چى؟ آيا به سوى كسى و چيزى كه كمتر از ماست يا عالى‏تر از ماست؟

 گرايش به سوى پست‏تر و يا برابر، يا اسراف است و يا ركود، يا انحطاط است و يا احتكار.

 پول، قدرت، شهرت، رياست و خلاصه دل و خلق و دنيا و شيطان اينها مى‏توانند هدف ما باشند، اما اين هدف‏ها چيزى ندارند و استعدادهاى شكفته شده‏ى ما را به بن‏بست مى‏رسانند و در لجن مى‏كشند.

 ما در فاصله‏ى تولد و مرگ براى كسى كار مى‏كنيم، كارفرماى ما چه كسى باشد؟ ما حركت‏هايى داريم، محرك ما چه كسى باشد؟ بايد در اين محرك‏هاى انديشيد و آنها را مقايسه كرد و سنجيد. اين فكر و عقل ماست كه كمك ما هستند، فكر، محبوب‏ها و محرك‏ها و كارفرماها را ارزيابى مى‏كند و وضع آنها را مشخص مى‏نمايد كه چه مى‏دهند و چه مى‏گيرند، عقل هم بر اين ارزيابى‏ها نظارت مى‏كند و مى‏سنجد و بهترين آنها را نشان مى‏دهد و در نتيجه‏ى اين فكر و اين سنجس به عشق و به گرايش و ايمان مى‏رسيم.

 گفتم كه اينها چيزى ندارند، مصرف كننده هستند و محكوم هستند، نه در گذشته چيزى داده‏ند نه در آينده چيزى دارند كه بدهند، نه چشمى و گوشى و نعمتى داده‏اند و نه بهشتى دارند كه بدهند و اگر لذتى و ثروتى بوده همان لذت بچه بوده از كاكائو و همان زياد شدن ثروت بوده و كم شدن ما. اين است كه فقط يكى مى‏ماند و اين است كه آيه متعلقى ذكر نمى‏كند و نمى‏گويد اِلَّا الَّذينَ آمَنُوا بِاللّه، چون اين مرحله به عهده‏ى ماست و پس از فكر و ارزيابى و پس از تعقل و سنجش جز اللّه نمى‏ماند و اين است كه به سوى مالك هستى و انسان و به سوى حاكم هستى و انسان مى‏آييم و با او معامله مى‏كنيم و از آن راهزن‏ها و طرارها به اين قلعه توحيد و اين حصن¹ عظيم پناه مى‏آوريم.

چقدر نكته در اين كلمه‏ها نهفته، اِلاَّ الَّذينَ آمَنُوا. مگر جز به سوى او مى‏توان به سوى ديگرى رفت و مگر جز با او مى‏توان با ديگرى سودا كرد! بر فرض چيزى نداده باشد و بر فرض بهشتى نداشته باشد، اما باز اوست كه بر دل و بر خلق و بر دنيا و بر شيطان هم احاطه دارد و تسلط دارد و حكومت دارد. اگر بناست كه با كسى باشيم و اگر بناست كه مفت ببازيم پس چرا براى او نباشيم و به او نبازيم كه حاكم است و عظيم است، نه محكوم و اسير.

 بگذر از آنكه همه‏ى هستى ما، همه‏ى سرمايه‏ى ما از خود اوست و بگذر از اين كه بى‏نهايت سود مى‏دهد، چون دادن‏ها از او كم نمى‏كند؛ لاتَزيدُهُ كَثْرَةُ الْعَطاءِ اِلاَّ جُوداً وَ كَرَماً و جز بخشش و كرامت چيزى بر او نمى‏افزايد. خودش مى‏گويد چگونه تمام مى‏شود و يا كم مى‏شود مملكتى كه من قَيومش هستم: كَيْفَ تَنْقُصُ ملْكٌ أنَا قَيِّمُهُ. هنگامى كه انسان او را جهت مى‏گيرد و به او مى‏فروشد، هم بى‏نهايت مى‏تواند حركت كند و هم بى‏نهايت مى‏تواند بدست بياورد و در نتيجه نه بن‏بست و پوچى و عبث پيش مى‏آيد و نه خسارت و ضرر. نه احتكار و نه اسراف و نه فقر.

 عشق به حق و ايمان به او تمام سرمايه‏ها را به جريان مى‏اندازد و تمام استعدادهاى ما را به كار مى‏كشد. به چه كارى؟ اين كارها با نظر معشوق بستگى دارد. عاشق چشم به فرمان معشوق است، اگر او صالح باشد و صالح بخواهد، عاشق، صالح مى‏شود و صالح مى‏آورد. هنگامى كه عشقى در سينه نشست و معشوق در دل خيمه زد، ناچار خواسته‏هاى اين معشوق، عاشق را حركت مى‏دهد و اين است كه اعمال عاشق با خواست‏هاى معشوق وابستگى دارد. هنگامى كه خواسته‏هاى معشوق، صالح باشد، كارهاى عاشق به صلاح مى‏گرايد.

 و از آنجا كه خدا جز خوبى نمى‏خواهد و جز رشد خلق را نمى‏خواهد، ناچار گروندگان به او و عاشق‏هاى به راه افتاده‏ى او، جز خوبى نمى‏آورند، "وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ". چقدر رابطه، چقدر وابستگى.

 وَالْعَصْرِ اِنَّ الْإِنْسانَ لَفى خُسْرٍ، اِلَّا الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحات. زيربناى عمل همين عشق است، زيربناى كارهاى خوب و عمل‏هاى صالح، همان عشق صالح و معشوق صالح است، كه: بيستون را عشق كند و شهرتش فرهاد برد.

 هنگامى كه مى‏خواهيم كارهايى را و عمل‏هايى را عوض كنيم، ناچار بايد در شناخت‏ها و ارزيابى‏ها و سنجش‏ها راه بيابيم و آنها را عوض كنيم. ناچار بايد در معشوق‏ها و عشق‏ها دست ببريم. عمل ادامه‏ى عشق است و عشق ادامه‏ى شناخت و انتخاب و شناخت و انتخاب هم ادامه‏ى فكر و عقل است. اين عشق هم كار مى‏آورد و هم همكار مى‏سازد و هم شكيبايى و صبر و استقامت در كار.

سازندگى همكار و همراه و همفكر و شكيبايى در اين راه‏ها وابستگى با همان عشق و همان ايمان دارد. انسان در راه معشوق به اندازه‏ى عشقش صبر مى‏كند. مگر نمى‏بينى كه به خاطر رسيدن به تخم مرغ ارزان چگونه صف مى‏كشند و روى برف‏ها مى‏ايستند و سرما مى‏خورند. مگر نمى‏بينى كه چگونه از صبح تا به شام به خاطر معشوق‏هاى خود مى‏دوند و مگر نمى‏بينى چگونه از عشق‏ها به عادت‏ها مى‏رسند و از عشق‏ها به استقامت‏ها دست مى‏يابند.

 كليد تمام استقامت‏ها، شكيبايى‏ها و زايندگى‏ها و سازندگى‏ها و كارآورى‏ها، كليد اين سه مرحله، همان ايمان است.

 كسى كه عاشق حق شد، عاشق خلق مى‏شود، كه: عاشقم بر همه عالم كه همه عالم از اوست. و اين عشق مى‏شود زيربناى مبارزه و امر به معروف و نهى از منكر. كسى كه عاشق شد، خواستار بهروزى و بهزيستى و رشد و حركت و كمال معشوق است و در اين ديد حتى يك پر سبزى و يك لقمه نان و يك ورق كاغذ هم هدر نمى‏شود و ضايع نمى‏گردد، كه بايد هر چيز به رشد خود و كمال خود برسد و اين خوددارى از اسراف بر اساس اين اعتقاد استوار مى‏شود نه فقط بر اساس يك بخل و يا يك ديد اقتصادى.

 و كسى كه يك پر سبزى را هدر نمى‏كند و اسراف نمى‏كند، چگونه مى‏تواند شاهد از دست رفتن استعدادهاى خلق باشد، چگونه مى‏تواند خودش باتلاق خلق بشود و آنها را مطيع و مريد و برده‏ى خود بسازد و چگونه مى‏تواند كه شاهد اسارت و بردگى و در باتلاق رفتن خلق باشد و آرام بگيرد.

 كسى كه عشق به حق دارد عاشق خلق مى‏شود و آنها را از بت‏ها و طاغوت‏ها و شيطان‏ها نجات مى‏دهد، هر چند به درگيرى و مبارزه با آنها بينجامد، كه براى مبارزه آماده است، چه در شكل روشنگريش و چه در شكل فريادگريش و چه در شكل پنهان كاريش و چه در شكل آشكار و مشخصش.

 مؤمن نمى‏تواند بى‏تفاوت و يا سازشگر بماند. سازشگرى و بى‏تفاوتى با ايمان و بالاتر، با توحيد نمى‏سازد.

 مؤمن براى انتخاب شكل‏هاى مبارزه‏اش، ملاك‏هايى دارد و نورهايى دارد. هدف او و شرايط او و دشمن او شكل مبارزه‏ى او را مشخص مى‏كنند.

 ۱- گاهى هدف ايجاد رعب است، گاهى كنار زدن يك فرد است و گاهى عالى‏تر، تا سطح شكوفا كردن استعدادهاى انسانى.

 چون او به منابع انسانى بيش از منابع زيرزمينى مى‏انديشد، به شكوفايى و بارورى آنها همت گماشته است. هر چقدر هدف حكومتى بالاتر بيايد، هر چقدر از امنيت و رفاه، از پاسدارى و پرستارى فراتر برود، ناچار شكل مبارزه پيچيده‏تر مى‏شود.

 ۲- همين‏طور دشمن و طرف مبارزه در شكل مبارزه اثر مى‏گذارد.

۳-همان‏طور كه شرايط و موقعيت‏ها در شكل آن اثر دارند. مى‏بينيم كه ابوذر فريادگر است اما نه در زمان ابوبكر و عمر، بلكه در زمان عثمان كه خلق به خستگى رسيده‏اند و به وازدگى دست داده‏اند. و مى‏بينيم كه ابوذر فريادگر است نه ديگران، كه ابوذر زبانش تيز شده و حمايت گرديده است، چون آسمان بر راستگوتر از ابوذر سايه نينداخته.

 صبر و سازندگى و رشد دادن و عمل صالح و رشد كردن، ادامه‏ى ايمان هستند و دنباله‏ى عشق به حق. عاشق بى‏كار نيست، هر كس به حق رسيد، به حق مى‏رساند. درخت زنده، شاخ و برگ و ميوه دارد. به حرف آنهايى كه مى‏گويند دلت پاك باشد فريب مخور، دلِ پاك، عملِ پاك مى‏سازد. درخت زنده بار مى‏آورد، مگر اين طور نيست؟

 و عاشق حق از يك سو عمل مى‏آورد و شاهكار مى‏آفريند و از يك سوى ديگر همراه و همكار، چون در راه، درگيرى‏هايى هست كه به تنهايى نمى‏توان با آنها روبرو شد.

 و عاشق حق به اندازه‏ى عشقش شكيبايى دارد و صبر استقامت. آنچه صبر و سازندگى و عمل را پايه مى‏گذارد، ايمان است و حب اللّه است، كه: وَالَّذينَ آمَنُوا اَشَدُّ حُبَّاً للّه .ص۵۱-۴۵  

کتاب رشد(دیداری تازه با قرآن) اثر استاد علی صفایی (ره)عین.صاد را ازاینجا  دانلود کنید.