خانه » مقالات » شرح و تبیین آثار استاد » شرح کتاب مسئولیت و سازندگی – قسمت پنجم

شرح کتاب مسئولیت و سازندگی – قسمت پنجم

دو عامل اثرگذار در تعیین روش تربیت؛ موضوع تربیت، هدف تربیت.

موضوع و هدف تربیت، در روشی که برای تربیت در پیش گرفته می شود، کاملاً تعیین‌کننده و اثرگذار هستند. اگر موضوع تربیت یک درخت و هدف آن نیز این باشد که این درخت به ثمردهی بیشتر برسد، روش تربیتی که تعریف می‌کنیم با هنگامی که موضوع تربیت یک گل و هدفش این است که این گل سرسبز بماند و گل‌های معطر‌تری داشته باشد، متفاوت خواهد بود. 

مشکل اساسی تربیت، روش تربیت است. تعریف تربیت هر اندازه هم مشکل باشد، اما اگر آن را تعریف هم نکنیم، مشکل چندانی پیدا نمی‌کنیم، اما روش تربیت بزنگاهی است که همه در مورد آن مشکل دارند و برای تحقق کار تربیتی به آن نیازمند هستند. در روش تربیتی دو عامل اثرگذار نقش ایفا می کند: موضوع تربیت و هدف تربیت.

اکنون پرسش این است که موضوع تربیت چیست؟ برای پاسخ به این پرسش باید دید که ما چه تعریفی از انسان داریم؟ انسان را چه می‌دانیم؟ محیط و گستره‌ای که انسان در آن زندگی می‌کند را چه می‌بینیم؟ 

دو نگاه کلّی به انسان

اگر ما انسان را مجموعه‌ای از غرایز و مجموعه‌ای از توانایی‌ها ببینیم، و بخواهیم که غرایز و استعدادهای او شکوفا شوند؛ یعنی فکرش خوب کار کند، خلاقیتش چنان پرورش پیدا کند که در هر شرایطی چیزهایی را ابداع کند و بیافریند، قدرت حل مسأله‌اش چنان تربیت شود که در برخورد با هر مسأله‌ای، سریع بتواند جمع بندی و تحلیل کند و پاسخ‌گو باشد، روشن است که خیلی هم نیاز به آسمان و وحی و پیامبر و خدا نداریم. در این صورت همین تجربه‌های مختلفی که در کتاب‌های گوناگون منتشر شده است که چگونه خلاقیت و روش اندیشیدن و مهارت حل مسأله را پرورش دهیم برای ما کافی است.

اما می توان انسان را به گونه ای دیگر دید که در این صورت نیاز به یک روش تربیتی مبتنی بر وحی و دین ضرورت می یابد. در این نگاه، انسان موجودی است که با رسیدن به مرحله بلوغ، یک اتفاق مهم در او روی می دهد و آن این است که از قوّت و نیروی عقل و سنجش برخوردار می شود. در این دوره، استعداد و نیرویی در انسان شکل می گیرد که از آن به عقل تعبیر می‌شود، که این نیرو در دوره پیش از بلوغ وجود نداشته و با بلوغ پدید می‌آید. عقل با نقشی که در وجود انسان بازی می‌کند، مجموعه دارایی‌های انسان را کامل می‌کند؛ یعنی آن غرایز و احساسات و عواطف، آن قوه تفکر و آن غریزه کنجکاوی و بهترطلبی وقتی کمال می‌یابند، وقتی سامان می‌گیرند که عقل در کنار آنها بنشیند. در حقیقت می توان گفت که همه آن ‌استعدادها و همه آن غرایز که در کارند، با یک رهبر و یک مدیر، و با یک ناظر همراه شده‌اند؛ عقل بر اینها نظارت می‌کند و تأثیر و تأثر آنها و رفت و آمدهای آنها را مشاهده و ارزیابی می‌کند.
عقل مهم ترین ویژگی است که در انسان بالغ تحقق پیدا می‌کند و انسان بالغ را از کودک متمایز می‌کند و همین عقل است که روش تربیتی انسان بالغ را از کودک جدا می‌کند.

پیامدهای دوگانه پیدایش عقل و سنجش در انسان

هنگامی که عقل و سنجش در انسان شکل می‌گیرد، او با این عقل و سنجش به ترکیب کامل خویش دست پیدا می‌کند. نتیجه این عقل و سنجش، دو ویژگی است: 

1. وجدان و درک و دریافت از خویشتن؛

ما گاهی اصطلاح وجدان را به کار می‌بریم؛ مثلاً هنگامی که خطایی پیش می‌آید و بعد فرد خطاکار پشیمان می شود، در اصطلاح می گوییم که فلانی وجدان‌ درد گرفته و می‌خواهد جبران کند و یا به خطای خودش اعتراف کند.
وجدان یک وقوف و یک اشراف و یک آگاهی و نظارت بر خویشتن است. این آگاهی و نظارت برای انسان این فرصت را فراهم می‌کند که خطای خود را بیابد، و نزد خودش محکوم شود. اینکه می‌گوییم: «اگر انسان وجدان داشته باشد فلان طور رفتار می‌کند» یعنی انسان نظارت بر خویش دارد و می تواند به قضاوت و ارزیابی خود بپردازد، و حتی می‌تواند خودش را محکوم کند. یکی از نتیجه های آن نیروی عقل و آن نظارت بر رفت و آمد غرایز و اثرگذاری غرایز، همین وجدان است که وقوف بر خود می باشد.

2. آزادی؛

هنگامی که رفت و آمد غرایز (جبرهایی که در وجود ما حاکمند و اثرگذارند و می‌خواهند ما را به این سو و آن سو بکشانند) را می بینیم و می توانیم در برابرشان بایستیم، این آزادی تحقق پیدا می کند. مثلاً وقتی غریزه شهوت در ما خلجان می‌یابد و خروش می‌کند و هیجان ایجاد می‌کند، آن عقل و نظارت بر خویش سبب می شود متوجه ‌شویم که یک عامل در درون ما شروع به حرکت کرده است. همین توجه این قدرت را به ما می‌دهد که اجازه دهیم حرکت این عامل ادامه پیدا کند و یا اینکه کنترلش کنیم. این توانایی که بتوانیم غرایز را کنترل کنیم و یا اجازه ادامه حرکت به آن بدهیم، همان آزادی است.

موضوع تربیت اسلامی

انسانی که موضوع تربیت است ـ که همان انسان بالغ است ـ از ویژگی عقل برخوردار شده و با وجدان و آزادی همراه شده است. در این مرحله انسان هوش دارد، کنجکاوی دارد، فکر دارد، بهترطلبی دارد، ولی در کنار همه آنها قوه‌ای هست که آن را «عاقله» می نامیم.
عاقله، قدرتی است که می‌تواند مدیریت کند، و همین کار تربیت انسان را دشوار می‌کند. شما اگر بخواهید گیاهی را تربیت کنید، ممکن است به هر روشی که نتیجه می دهد دست بزنید. چرا؟ چون این گیاه خودش نمی‌تواند در حیطه وجود خودش انتخابی و تصرفی و نظارتی داشته باشد، ولی انسان این ویژگی را دارد که بر خودش نظارت دارد و آزادی دارد. بنابراین اگر شما انسانی را نمازخوان کنید و اصلاً او را کاملاً ‌متدین و اهل آداب کنید به گونه ای که تمام احکام را رعایت کند، ولی همه چیزهایی که در او محقق شده است، بدون در نظر گرفتن اراده و آزادی و معرفت او باشد، هیچ ارزشی ندارد. می‌شود انسان‌ها را با تشویق، با تلقین، با به هیجان درآوردن و داغ کردن، به آن مقاصد رساند، اما در اسلام چنین انسان‌هایی را خریدار نیستند، چنین انسان‌هایی ارزش ندارند و در واقع آدم نیستند؛ یعنی آدم به آن معنایی که پیش از این تعریف کردیم نیستند.

پرهیز از آفت هدف گرایی در امر تربیت 

اگر می‌بینیم انبیاء علیهم السلام سال ها زحمت ‌کشیدند و رنج‌ها ‌بردند تا یک آدم بسازند و انسان‌هایی را از حضیض غرایز و شهوت ها به اوج بندگی و عبودیت برسانند، سرّش در همین نکته نهفته است. اگر می‌بینیم که گاهی خودمان را از انبیاء هم جلوتر می‌بینیم و فکر می‌کنیم که خیلی هنر کرده ایم و خیلی انسان‌ها را زود به مقصد رسانده ایم و مثلاً آنها را نمازخوان کرده ایم و اهل مسجد کرده ایم – کاری که پیغمبر خدا در یک مورد چهار سال برایش زحمت کشید تا یک یهودی را به شهادت و به توحید برساند -، بدانید که راه را درست نرفته ایم.

خیلی از ما در امر تربیت هدف‌گرا هستیم. می‌خواهیم این نوجوان و جوانی که سر کوچه ایستاده است و فلان جوان با فلان تیپ و قیافه را خیلی زود به راه بیاوریم و در او تغییر ایجاد کنیم. باید از خودمان بپرسیم که منظور ما از تغییر چه چیز است؟ آیا منظور از تربیت این است که موهای این جوان کوتاه شود و آستینش بلند بشود و اگر نماز نمی‌خواند نماز بخواند و اگر مسجد نمی‌رود مسجد بیاید. معمولاً خیلی هم شتابان می‌خواهیم که این اتفاق ها بیفتد و بنابراین برنامه‌هایمان عمیق نیست و کارهایمان شتاب زده است و حال و حوصله ارتباط برقرار کردن با خیلی از انسان‌ها را نداریم. 

بیشتر ما همین گونه عمل می کنیم. خیلی که پیشرفت کنیم و هنرمندتر شویم یک کلاس درس برپا می-کنیم و می گوییم بیائید برایتان عقاید بگوییم و یا یک کلاس می گذاریم و برایشان مثلاً تاریخ اسلام می-گوییم. نمی‌خواهم بگویم اینها بد است . اینها در صورت وجود مدیریت و در چارچوب یک برنامه تربیتی خوب است، اما همه چیز تربیت را کنار گذاشته ایم و فقط کلاسش را گرفته ایم. همین است که به نتیجه نمی‌رسیم. اگر حقیقتاً دغدغه‌ای داریم و اگر دلمان برای انقلاب می‌سوزد و اگر می‌‌خواهیم این انقلاب استمرار پیدا کند، اگر می‌خواهیم انقلاب در بحران‌ها بتواند مستحکم بایستد، باید کاری عمیق و ریشه‌ای بکنیم و چاره‌ای نیست جز اینکه انسان را خوب بشناسیم، و برای این انسان با این ویژگی‌ها برنامه‌ای بریزیم.

هدف تربیت

پرسش دیگری که مطرح است این است که وقتی از تربیت سخن می گوییم، می‌خواهیم چه کار کنیم؟ می‌خواهیم این انسانی که به قول خودمان نمره‌اش یا صفر است و یا حتی منفی است، را به کجا برسانیم؟ هدفمان چیست؟

هدف تربیت در نگاه اسلام، راه رفتن خود انسان است، به پا خاستن خود انسان است. می‌خواهیم خود انسان به پا خیزد، نه اینکه او را بغل کنیم و راه ببریم. می خواهیم اتفاقی بیفتد که این انسان خودش و براساس معرفتی که پیدا کرده و براساس ارزش‌هایی که از خودش شناخته است از همه وابستگی‌ها و تعلق‌ها آزاد شود و به پا خیزد. تربیت اسلامی می‌خواهد انسان را به اینجا برساند. این هم خیلی مهم است و هم خیلی دشوار. 

به بیان دیگر هدف تربیت اسلامی این است که انسان را به انتخاب برساند، نه اینکه برایش انتخاب کند. اسلام می‌خواهد انسان را به تصمیم برساند، نه اینکه برایش تصمیم بگیرد. می‌خواهد انسان به گونه‌ای پرورش یابد و به جایی برسد که بتواند اطلاعات را بگیرد، بسنجد، ارزیابی کند، درست را انتخاب کند و براساس انتخابش گام برداد، و در ادامه مسیرش نیز استوار و مقاوم بماند و در برابر آسیب‌ها و آفت‌ها کمترین صدمه را ببیند. این هدف تربیتی اسلام است. هر کسی و با هر دیدگاهی که هدفی جز این داشته باشد، و بخواهد از روی شتاب و به دلیل کمبود فرصت، انسان‌ها را به نحوی خام کند و به جای آنها تصمیم بگیرد و به گونه‌ای آنها را بغل بگیرد و به دوش بکشد که به جایی برسند، از تربیت اسلامی جدا شده است.

قسمت بعدی

 

0 0 رأی
امتیازدهی به مقاله
اشتراک
ایمیل برای
0 نظرات
بازخوردهای درون متنی
مشاهده همه دیدگاه‌ها
سبد خرید
0
نظری دارید؟ لطفاً آن را ثبت کنید.x
اسکرول به بالا