خانه » مقالات » آثار شاگردان استاد » مراحل تفسیر قرآن

مراحل تفسیر قرآن

بسم الله الرحمن الرحیم

مراحل تفسیر قرآن:

1- لغت، 2- ترکیب، 3- اقوال4- تفکر: قرآن می‌گوید: «نفصل الآیات لقوم یتفکرون».

مراحل کار لغوی:

1-‌ انتخاب کلمه‌ها و واژه‌هایی که نیازمند به بررسی هستند. کلماتی که معنایشان را نمی‌دانیم؛ یا معنایشان را می‌دانیم اما احتمال می‌دهیم معنای دقیق واژه نباشد و ندانیم. یا کلمه‌ای که چند معنی دارد و می‌خواهیم دقیق‌تر شویم.

2-‌ جمع‌آوری معانی و استعمالات با مراجعه به کتب لغت. لغویین دقیق و خبره، استعمالات یک واژه را نیز ذکر می‌کنند. چون کار تفسیری، یک پایه‌اش، کار لغوی است. لذا باید استعمالات را دید که این کار به فهم کلمات کمک می‌کند و غالباً استعمالات در قالب مثال و شعر می‌آید.

3- جمع‌بندی معانی و تبیین عناصر مفهومی هر لغت با استناد به استعمالات هر لغت: مثلاً ابن فارس سه معنی ذکر می‌کند اما در آخر می‌گوید معنای سوم به معنای دوم بر می‌گردد یا هر دو معنی به معنی اول بر می‌گردد. جمع‌بندی یعنی این‌که تکلیف لغت را مشخص کنیم که یک معنایی است؛ یا دو معنایی یا سه معنایی. عناصر مفهومی، ویژگی‌ها و خصوصیات هر واژه هستند که نقش مهمی در تشخیص لغات قریب‌المعنی با یکدیگر دارند مثل حمد و شکر.

4- معادل‌یابی: وقتی معنای لغت را فهمیدید باید معادل فارسی او را بیابید که کار ساده‌ای نیست. خصوصاً وقتی مفسر می‌خواهد تفسیر بنویسد باید مثلا برای واژه  «حمد» چند معادل بگذارد. برای یافتن معادل‌ها، ترجمه‌ها منابع خوبی هستند، خصوصاً ترجمه «امامی و شعرانی» که سعی کرده‌اند لغت به لغت ترجمه کنند.

ترکیب:

 در مرحله ترکیب، تمام کلمات آیات مورد بحث قرار نمی‌گیرند؛ بلکه تنها 1)آیاتی که چند وجهی هستند و وجوه متعدد اعرابی دارند و نیز2) آیاتی که مشکل اعرابی دارند مثل آیه «الذین یؤمنون بالغیب» بررسی می‌شوند.

مراحل کار ترکیب:

1-‌ تشخیص ترکیب‌های مشکل یا دارای وجوه متعدد (مراجعه به کتبی مثل کشاف، مجمع البیان)

2- جمع‌آوری وجوه ترکیبی و تعیین وجوه مؤثر در معنی: لازم نیست تمام 20 وجه در یک آیه را آورد بلکه باید آنهایی که معنی را تغییر می‌دهند، آورده شود.

3- انتخاب وجه مناسب: از وجوه متعدد ترکیب، با توجه به آیه و آیات قبل و بعد که یک مقداری متوقف بر کار ترکیبی و مقداری متوجه کار تفسیر و فهم آیه است.

کار در اقوال:

1- تشخیص و جدا کردن مطالب تفسیری از مباحث لغوی و موضوعی: مطالب تفسیری، آنها هستند که کشف از غطاء می‌کنند و ما را به مراد گوینده نزدیک می‌‌کنند. بنابراین اینکه مثلاً «تقوی چیست؟ ثمرات آن کدام است؟» بحث تفسیری نیست و اگر هم در آیات دیگر از اینها بحث شده  باشد،  تفسیر موضوعی است. پس استخراج نکات تفسیری هر تفسیر و فهم آن، مهم است.

2- فهم متن، که خیلی لازم است.

3- ارتباط مطالب تفسیری با آیه: ارتباط مطالب و نکات با آیه و استناد حرف به آیه‌ که این تفسیر از کجای آیه این مطالب را استفاده کرده است یا اینکه این حرف مفسر، کجای آیه را دارد توضیح می‌دهد. مثلاً زراره از امام سؤال می‌کند چرا مسح به بعض پا، کافی است؟ امام فرمود: «لمکان الباء»

4- جمع‌بندی اقوال و مطالب تفسیری: مثلاً در ذیل آیه «الحمدالله رب العالمین» مفسرین این سه نکته و حرف را دارند. این بخش حاصل کار در این مرحله است.

تفکر و مراحل آن:

1- طرح سؤال که قدم اول در تفکر است. اینکه مثلا چه سؤالاتی را در مورد آیه «الحمدالله رب العالمین» می‌شود مطرح کرد. هرچه سؤالات پخته‌تر و عمیق‌تر باشد، جواب شما و تفکر شما، عمیق‌تر خواهد بود.

هدف از طرح سؤال 1)هدایت به اندیشیدن در قرآن و 2)کشف الغطاء از مراد متکلم است.

از امام رضا سؤال شد که تفکر چیست؟ حضرت فرمود: اینکه از خرابه‌ای می‌گذری سؤال کنی: این سکنانک؟… و با طرح سؤال، جواب دادند.

هرچه سؤال، پخته و عمیق‌تر باشد، کار تفکر را راحت‌تر و کامل‌تر می‌کند.

طرح سؤال باید تفسیری ‌باشد. طرح سؤال تفسیری در این موارد است:

الف: کلمه‌ها: مثلاً چرا در سوره توحید، «اَحد» آمده نه «واحد»  کار لغوی و توجه به تمایز لغات

ب: ترکیب‌ها نه فقط صرف و نحو، بلکه هر نوع چینش در کلام که شامل معانی و بیان هم می‌شود.

ج: روابط: روابطِ درون یک آیه و اجزاء آن، که چه رابطه‌ای دارند که گاهی به روحیات مخاطب یا مسائل اجتماعی و تربیتی بر می‌گردد. این مرحله شامل روابط بین آیات و بین مقاطع یک سوره هم می‌شود.

2- جمع‌آوری اطلاعات: (تشخیص حوزه مربوط به سؤال)

3- طرح احتمال: از چینش اطلاعات مختلف کنار همدیگر، بسته به نوع چینش، احتمالات مختلف بدست می‌آید. اگر شما اطلاعات را با شأن نزول در نظر بگیرید یک احتمال، و اگر محتوی سیاق آیه در نظر باشد، یک احتمال دیگر.

4- نقد و بررسی احتمالات: همه احتمالات را بر سیاق آیه عرضه می‌کنیم که هرکدام با سیاق موافق باشد، آنرا انتخاب می‌کنیم و این موافقت با سیاق، اگرچه امری شخصی و سلیقه‌ای است، اما راه دیگری نداریم، یا باید همه برداشت‌ها و اقوال را انتخاب کنیم یا یکی.

0 0 رأی
امتیازدهی به مقاله
اشتراک
ایمیل برای
0 نظرات
بازخوردهای درون متنی
مشاهده همه دیدگاه‌ها
سبد خرید
0
نظری دارید؟ لطفاً آن را ثبت کنید.x
اسکرول به بالا